Όταν η απογοήτευση χτυπά την πόρτα μας, το πρώτο αυθόρμητο ένστικτο των περισσότερων ανθρώπων είναι να την προσπεράσουν, να την ξεχάσουν γρήγορα και να προχωρήσουν παρακάτω. Ωστόσο, η μακροχρόνια επιστημονική έρευνα γύρω από την ψυχολογία της εργασίας και των ανθρωπίνων σχέσεων αποδεικνύει ότι αυτή η αντιμετώπιση είναι εντελώς λανθασμένη. Η απογοήτευση είναι ένα βαθιά προσωπικό βίωμα, το οποίο αντανακλά το χάσμα ανάμεσα στις προσδοκίες μας και την πραγματικότητα. Στην ουσία, πρόκειται για μια μορφή πένθους για ένα μέλλον που είχαμε ήδη αρχίσει να ζούμε μέσα στο μυαλό μας, αλλά δεν υλοποιήθηκε ποτέ.
Στο σύγχρονο εργασιακό και κοινωνικό περιβάλλον, η απογοήτευση παράγεται συχνά σε συστημικό επίπεδο μέσα από μη ρεαλιστικούς στόχους, όμως τελικά βιώνεται από το άτομο ως προσωπική αποτυχία. Αν και θεωρείται ανεπιθύμητη, η επιστήμη δείχνει ότι μπορεί να λειτουργήσει ως καύσιμο για δημιουργικότητα. Φέρνει στην επιφάνεια τις αληθινές μας επιθυμίες, ξεκαθαρίζει τι έχει πραγματικά σημασία για εμάς και μας δείχνει τι δεν είμαστε διατεθειμένοι να αποδεχτούμε, αρκεί να μάθουμε να διαβάζουμε σωστά τα σημάδια της.
Η παγίδα των προσδοκιών και το τίμημα της επιτυχίας
Η συναισθηματική μας αντίδραση προετοιμάζεται πολύ πριν φτάσει μια σημαντική απάντηση, είτε πρόκειται για μια επαγγελματική προαγωγή είτε για την εξέλιξη μιας σχέσης. Όσο μεγαλύτερη είναι η απόσταση ανάμεσα σε αυτό που περιμέναμε και σε αυτό που τελικά συνέβη, τόσο πιο έντονος είναι ο πόνος. Όταν φανταζόμαστε ένα συγκεκριμένο μέλλον, αρχίζουμε να το θρηνούμε αν χαθεί, ακόμη και αν αυτό το μέλλον δεν υπήρξε ποτέ στην πραγματικότητα.
Την ίδια στιγμή, η ίδια η επιτυχία μπορεί να στήσει μια αόρατη παγίδα. Όταν κάποιος ξεπερνά τους στόχους του, το περιβάλλον του σπάνια τον ανταμείβει με ελάφρυνση των καθηκόντων του για την επόμενη χρονιά. Αντίθετα, ο πήχης ανεβαίνει ψηλότερα, κάνοντας την επόμενη αποτυχία πιο πιθανή και την απογοήτευση οξύτερη. Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται και στις κοινωνικές σχέσεις. Η γενναιοδωρία ενός φίλου που πληρώνει πάντα τον λογαριασμό μετατρέπεται με τον καιρό σε αναμενόμενη συμπεριφορά. Τη μοναδική φορά που δεν θα το κάνει, η απογοήτευση των γύρω του θα είναι δυσανάλογη με το γεγονός, επειδή συγκρίνεται με την πάγια προσδοκία τους.
Η αναζήτηση ενόχων και η ψυχολογία της προσωπικής επένδυσης
Οι άνθρωποι σπάνια βιώνουν την απογοήτευση με ουδέτερο τρόπο και συνήθως καταφεύγουν σε δύο ακραίες ερμηνείες. Η πρώτη είναι εσωτερική, όπου το άτομο θεωρεί τον εαυτό του αποκλειστικό υπεύθυνο, πιστεύοντας ότι δεν προσπάθησε αρκετά ή ότι δεν είναι άξιο. Η δεύτερη είναι εξωτερική, μεταθέτοντας την ευθύνη στους άλλους, οι οποίοι υποτίθεται ότι δεν αναγνώρισαν την αξία του, προκαλώντας θυμό και κατηγορίες. Και οι δύο αντιδράσεις όμως χάνουν την ουσία, καθώς αποφεύγουν να αντιμετωπίσουν το γεγονός ότι οι ίδιες οι προσδοκίες ήταν εξ αρχής εξωπραγματικές ή βασισμένες σε λάθος υποθέσεις.
Σε αυτό συμβάλλει και η ψυχολογική θεωρία που δείχνει ότι όσο περισσότερο κόπο επενδύουμε σε κάτι, τόσο μεγαλύτερη αξία του προσδίδουμε. Στην καθημερινότητά μας αφιερώνουμε χρόνο, ενέργεια και κομμάτι της ταυτότητάς μας σε έργα, ρόλους και σχέσεις. Όταν τα πράγματα δεν εξελίσσονται όπως ελπίζαμε, η απώλεια είναι βαθιά προσωπική. Αν αυτά τα συναισθήματα μείνουν ανεπεξέργαστα, μπορούν να μετατραπούν σε κάτι πολύ πιο ζημιογόνο: σε μια μόνιμη απροθυμία για ανάληψη ρίσκων και σε μια συνεχή καχυποψία ότι τίποτα δεν αξίζει τον κόπο.
Από τον ιδεαλισμό στον ρεαλισμό και την αποδοχή
Η μετάβαση από την προσπάθεια εξάλειψης της απογοήτευσης προς την ανεκτικότητά της μπορεί να την καταστήσει λιγότερο αποσταθεροποιητική και περισσότερο διδακτική. Αυτό σημαίνει ότι από την αρχή ενός εγχειρήματος ή μιας σχέσης πρέπει να ορίζεται το πώς μοιάζει ένα ρεαλιστικό και όχι ένα ιδανικό αποτέλεσμα. Το να περιμένουμε τα πάντα να είναι τέλεια ανά πάσα στιγμή απλώς υπονομεύει μια κατά τα άλλα υγιή κατάσταση.
Η ονομασία και η ανοιχτή συζήτηση των δύσκολων συναισθημάτων μειώνει την έντασή τους. Τα περιβάλλοντα όπου η απογοήτευση συζητιέται ειλικρινά είναι αποδεδειγμένα πιο ασφαλή ψυχολογικά, πιο δημιουργικά και πιο ικανά να μαθαίνουν από τα λάθη τους. Η απογοήτευση είναι άβολη επειδή μας φέρνει αντιμέτωπους με τα όρια των όσων μπορούμε να ελέγξουμε. Αντί λοιπόν να προσπαθούμε να την προσπεράσουμε βιαστικά, είναι προτιμότερο να αναλογιστούμε από πού πηγάζουν οι προσδοκίες μας και πώς διαμορφώνονται. Η κατανόηση αυτού του μηχανισμού είναι ίσως το πιο σημαντικό θεμέλιο για την ανάπτυξη της προσωπικής μας ανθεκτικότητας.
