Στη σύγχρονη αγορά εργασίας, μια συγκεκριμένη λέξη έχει μετατραπεί σε καραμέλα στα στόματα των διοικήσεων: η ανθεκτικότητα. Η ικανότητα, δηλαδή, του ατόμου να απορροφά τους κραδασμούς, να διαχειρίζεται την πίεση και να συνεχίζει να αποδίδει ανεξάρτητα από τις συνθήκες. Ωστόσο, η εμμονική απαίτηση για ατομική αντοχή συχνά δεν είναι παρά ένα βολικό προκάλυμμα, το οποίο συγκαλύπτει τα δομικά ελαττώματα που εξαντλούν και εξουθενώνουν το ανθρώπινο δυναμικό.
Πολλές οργανωτικές κουλτούρες χτίζονται με εντελώς λανθασμένη αλληλουχία. Ξεκινούν από τα περιφερειακά ευεργετήματα: σεμινάρια διαχείρισης άγχους, τραπέζια ψυχαγωγίας, συνδρομές σε εφαρμογές ευεξίας και εταιρικές έρευνες ικανοποίησης. Ελπίζουν έτσι ότι τα θεμέλια του οργανισμού θα κρατήσουν μαγικά. Όταν όμως ξεσπά η καταιγίδα της καθημερινότητας, μια δομή που στηρίζεται σε σαθρό σκελετό δεν παρουσιάζει απλώς μια μικρή ρωγμή, αλλά καταρέει κάτω από το ίδιο της το βάρος.
Η μηχανική της εξάντλησης και η μετάθεση ευθυνών
Η έννοια της ανθεκτικότητας προέρχεται από τη μηχανική και τη επιστήμη των υλικών. Περιγράφει την ποσότητα ενέργειας που μπορεί να απορροφήσει ένα υλικό πριν παραμορφωθεί ή σπάσει. Όταν μια μεταλλική δοκός λυγίζει ή ένα σκαρί ραγίζει, οι μηχανικοί δεν κατηγορούν το χάλυβα ότι στερείται ψυχικού σθένους. Εξετάζουν το φορτίο, τον σχεδιασμό και την καταπόνηση που δέχτηκε το υλικό.
Στους σύγχρονους χώρους εργασίας, όμως, η λογική αυτή αντιστρέφεται και η ευθύνη μετατίθεται στους εργαζομένους. Η αντοχή αντιμετωπίζεται ως προσωπική αρετή και όχι ως ζήτημα σωστής οργάνωσης. Αντί να διορθώνονται τα προβληματικά συστήματα, προσφέρονται εργαλεία ατομικής διαχείρισης.
Η ανθρώπινη φύση διαθέτει εκ κατασκευής μεγάλη προσαρμοστικότητα και φυσική τάση ανάκαμψης από τις αναποδιές. Η ανθεκτικότητα δεν είναι κάτι σπάνιο, αποτελεί τη βασική βιολογική μας λειτουργία. Το γεγονός ότι οι οργανισμοί υποδεικνύουν την «έλλειψη αντοχής» ως το κύριο πρόβλημα εξυπηρετεί έναν πολύ συγκεκριμένο σκοπό: απαλλάσσει τη διοίκηση από την υποχρέωση να διορθώσει το τοξικό ή εξαντλητικό περιβάλλον. Μετατρέπει τη χρόνια δομική καταπόνηση σε μια ατομική δοκιμασία αντοχής, και όταν οι εργαζόμενοι λυγίζουν, το φαινόμενο βαφτίζεται απλώς «επαγγελματική εξουθένωση».
Τα πραγματικά αίτια του επαγγελματικού άγχους
Όταν εμφανίζονται τα σημάδια της εξάντλησης, οι απαντήσεις που δίνονται σπάνια αγγίζουν την ρίζα του προβλήματος. Προσφέρονται δωρεάν συνδρομές σε γυμναστήρια, προγράμματα ψυχολογικής υποστήριξης και περιφερειακά οφέλη, ενώ το πραγματικό ζήτημα παραμένει ο τρόπος σχεδιασμού της ίδιας της εργασίας.
Η έρευνα στον τομέα της επαγγελματικής υγείας αναδεικνύει σταθερά ότι τα βασικά αίτια της εξουθένωσης είναι:
-
Το μη διαχειρίσιμο φορτίο εργασίας που υπερβαίνει τις ανθρώπινες δυνατότητες.
-
Η έλλειψη ελέγχου και αυτονομίας πάνω στο αντικείμενο και τον χρόνο εργασίας.
-
Η άδικη μεταχείριση και η ασυμφωνία μεταξύ των αξιών του οργανισμού και της καθημερινής πρακτικής.
Διαπιστώνεται έτσι μια θεμελιώδης αναντιστοιχία. Μεγάλο ποσοστό των εργαζομένων ελάχιστα έως καθόλου δεν χρησιμοποιεί τις παροχές ψυχικής υγείας που προσφέρουν οι εταιρείες. Το εμπόδιο δεν είναι η αδιαφορία για την προσωπική φροντίδα, αλλά η έλλειψη χρόνου. Η προσφορά ενός σεμιναρίου χαλάρωσης σε έναν εργαζόμενο που πνίγεται σε εξαντλητικές ώρες εργασίας, αντί για έναν ουσιαστικό ανασχεδιασμό των καθηκόντων του, αποτελεί απλώς μια διακοσμητική παρέμβαση σε ένα σαθρό οικοδόμημα.
Το ηθικό ζήτημα της εταιρικής αντοχής
Σε κάθε εργασιακό χώρο διασταυρώνονται δύο βασικές μεταβλητές: η ατομική διάσταση (όσα μπορεί να αντέξει ένας άνθρωπος) και το εξωτερικό φορτίο (όσα απαιτεί η θέση). Η ατομική διάσταση αφορά τον εργαζόμενο, αλλά το φορτίο καθορίζεται αποκλειστικά από την ηγεσία και τις διαδικασίες του οργανισμού.
Όταν οι διοικήσεις απαιτούν αυξημένη ανθεκτικότητα απέναντι σε ανέφικτους στόχους, η έννοια μετατρέπεται σε μια μορφή ηθικής μετακύλισης ευθυνών. Ο οργανισμός κάρπώνεται όλα τα επιχειρησιακά οφέλη από την υπερεξάντληση του προσωπικού, ενώ μεταφέρει το φυσικό, πνευματικό και συναισθηματικό κόστος εξ ολοκλήρου στον μεμονωμένο εργαζόμενο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ατομική πρωτοβουλία είναι άνευ σημασίας. Οι προσωπικές στρατηγικές διαχείρισης, τα σαφή όρια και οι υγιείς συνήθειες αποφόρτισης παίζουν καθοριστικό ρόλο. Ωστόσο, η ατομική αντοχή εξαρτάται άμεσα από το περιβάλλον. Η πρόσβαση σε δίκαια συστήματα και υποστηρικτικά δίκτυα προβλέπει την επαγγελματική ευημερία πολύ καλύτερα από ό,τι η μεμονωμένη προσπάθεια.
Η ανάγκη για ουσιαστικές αναμορφώσεις
Για να υπάρξει ουσιαστική αλλαγή, απαιτείται διαφορετική προσέγγιση ανάλογα με τη θέση που κατέχει καθένας στο σύστημα:
-
Σε ατομικό επίπεδο: Οι εργαζόμενοι χρειάζεται να εστιάζουν σε όσα μπορούν να ελέγξουν, θέτοντας ξεκάθαρα όρια. Η διαμόρφωση μιας ταυτότητας που δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την επαγγελματική πίεση και η προστασία του προσωπικού χρόνου αποτελούν βασικές προϋποθέσεις ισορροπίας.
-
Σε επίπεδο διοίκησης: Οι ηγέτες οφείλουν να αξιολογούν τα ίδια τα συστήματα πριν καταφύγουν σε προσωρινές λύσεις. Απαιτείται εξέταση του χρόνου που αναλώνεται σε γραφειοκρατικές διαδικασίες, έλεγχος της αναλογίας προσωπικού προς τον όγκο εργασίας και ουσιαστική προστασία του διαθέσιμου χρόνου των ομάδων.
Οι άνθρωποι δεν στερούνται αντοχής. Διαθέτουν την έμφυτη ικανότητα να ανταπεξέρχονται στις δυσκολίες. Όμως κανένα πλήρωμα, όσο εξειδικευμένο ή αφοσιωμένο κι αν είναι, δεν μπορεί να κρατά επ’ αόριστον στην επιφάνεια ένα σκάφος με δομικές βλάβες. Αν οι οργανισμοί ενδιαφέρονται πραγματικά για την ευημερία των ανθρώπων τους, οφείλουν να σταματήσουν να ζητούν καθημερινούς άθλους υπομονής και να ξεκινήσουν να χτίζουν εργασιακά περιβάλλοντα που είναι πραγματικά ικανά να ταξιδέψουν.
