Μπορεί η προσπάθεια να τρώμε όσο το δυνατόν πιο υγιεινά να γίνει επιβλαβής; Όταν το φαγητό χωρίζεται αυστηρά σε «καλό» και «κακό», ολόκληρες ομάδες τροφίμων αποκλείονται και ένα γεύμα εκτός σπιτιού προκαλεί έντονο άγχος, η επιδίωξη της υγιεινής διατροφής ενδέχεται να έχει ξεπεράσει τα όριά της.
Σε αυτό το σημείο εντοπίζεται η λεπτή γραμμή που χωρίζει την προσεκτική επιλογή τροφίμων από την ορθορεξία, εξηγεί στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η καθηγήτρια Παθολογίας-Ενδοκρινολογίας του Ε.Κ.Π.Α. Βάια Λαμπαδιάρη.
«Η ορθορεξία χαρακτηρίζεται από ανελαστική και άκαμπτη προσκόλληση στην κατανάλωση υγιεινής, “καθαρής” τροφής, γεγονός που συχνά οδηγεί σε επιβλαβείς επιπτώσεις για τη σωματική και την ψυχική υγεία, καθώς και σε σοβαρό περιορισμό της καθημερινής ζωής και της κοινωνικότητας», αναφέρει.
Τα σημάδια που πρέπει να προβληματίσουν
Η διαφορά από μια ισορροπημένη διατροφική συμπεριφορά βρίσκεται κυρίως στον χώρο που αρχίζει να καταλαμβάνει το φαγητό στη ζωή του ανθρώπου. Άγχος και ψυχαναγκασμός γύρω από τη διατροφή, πολύωρη ενασχόληση με την επιλογή και την προετοιμασία των γευμάτων, αποκλεισμός ολόκληρων κατηγοριών τροφίμων, άρνηση κατανάλωσης φαγητού που έχει ετοιμαστεί από άλλους και κοινωνική απομόνωση, συγκαταλέγονται στα χαρακτηριστικά που περιγράφουν οι ειδικοί.
Ο όρος «νευρική ορθορεξία» επινοήθηκε το 1997 από τον Αμερικανό γιατρό Στίβεν Μπράτμαν και προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις «ορθός» και «όρεξη».
Παρά το αυξανόμενο επιστημονικό ενδιαφέρον, η ορθορεξία δεν αναγνωρίζεται σήμερα ως αυτοτελής ψυχική διαταραχή στα διεθνή διαγνωστικά συστήματα DSM-5-TR και ICD-11. Η επιστημονική συζήτηση επικεντρώνεται στο αν πρέπει να ενταχθεί στο ευρύτερο πεδίο των ιδεοψυχαναγκαστικών διαταραχών ή των διαταραχών πρόσληψης τροφής. Η διεθνής βιβλιογραφία την περιγράφει ως παθολογική εμμονή με τη «σωστή» διατροφή, η οποία συνοδεύεται από περιορισμούς και τελετουργικές συμπεριφορές γύρω από το φαγητό.
Όταν το «σωστό» φαγητό καθορίζει τη ζωή
Την εικόνα ενός ανθρώπου που σταδιακά οργανώνει ολόκληρη τη ζωή του γύρω από το τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται να φάει περιγράφει ο καθηγητής Ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Ε.Κ.Π.Α. και υπεύθυνος της Μονάδας Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής στην Α’ Ψυχιατρική Κλινική του Αιγινητείου Νοσοκομείου Φραγκίσκος Γονιδάκης.
«Κάποιοι άνθρωποι έχουν αναπτύξει μια τόσο μεγάλη εμμονή με την υγιεινή, σωστή και βασισμένη σε κανόνες διατροφή, που τους παίρνει ατελείωτες ώρες να αποφασίσουν τι θα αγοράσουν στο σούπερ μάρκετ, στα καταστήματα βιολογικών προϊόντων ή στο διαδίκτυο. Τους παίρνει πολλές ώρες να μαγειρέψουν και όλα αυτά επηρεάζουν την εργασιακή, την προσωπική και την κοινωνική τους ζωή», εξηγεί.
Η έξοδος για φαγητό μπορεί να εξελιχθεί σε πηγή έντονου άγχους. Το άτομο αποφεύγει εστιατόρια, ταβέρνες ή συναντήσεις με φίλους, επειδή δεν γνωρίζει την προέλευση των τροφίμων, τα συστατικά ή τον τρόπο παρασκευής τους.
Οι συνέπειες μπορεί να επεκταθούν στις προσωπικές σχέσεις, όταν η συμβίωση με κάποιον που δεν ακολουθεί τους ίδιους αυστηρούς κανόνες προκαλεί συνεχείς εντάσεις. Αντίστοιχα, μπορεί να επηρεαστεί και η εργασία, όταν η αναζήτηση και η προετοιμασία του «σωστού» γεύματος καταλαμβάνουν δυσανάλογα μεγάλο μέρος της ημέρας.
Πώς διαφέρει από την ψυχογενή ανορεξία
Η ορθορεξία εμφανίζει κοινά χαρακτηριστικά με τις διαταραχές πρόσληψης τροφής, χωρίς όμως να ταυτίζεται με αυτές.
«Δεν είναι στόχος το σώμα, όπως στην ανορεξία», επισημαίνει ο κ. Γονιδάκης. Στην ορθορεξία, το ενδιαφέρον επικεντρώνεται πρωτίστως στην ποιότητα και την «καθαρότητα» της τροφής, καθώς και στον διαχωρισμό των τροφίμων σε επιτρεπτά και απαγορευμένα.
Όσο όμως αυξάνονται οι αποκλεισμοί, τόσο περιορίζεται η διατροφή. Έτσι, ένας άνθρωπος μπορεί να οδηγηθεί σε ελλείψεις θρεπτικών συστατικών, προβλήματα υγείας ή ακόμη και σε πολύ χαμηλό σωματικό βάρος, αλλά «από διαφορετικό δρόμο από αυτόν της ανορεξίας», όπως διευκρινίζει ο καθηγητής.
Ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης
Μία πρόσθετη παράμετρο αποτελεί η προβολή του λεγόμενου «καθαρού» φαγητού από λογαριασμούς που ασχολούνται με τη διατροφή, την ευεξία και τη φυσική κατάσταση.
Οι νέοι, ιδιαίτερα, εκτίθενται συστηματικά σε περιεχόμενο που χωρίζει τις τροφές σε «καθαρές» και «βλαβερές». Έρευνα σε χρήστες οι οποίοι ακολουθούσαν λογαριασμούς υγιεινής διατροφής στο Instagram είχε εντοπίσει συσχέτιση ανάμεσα στην αυξημένη χρήση της πλατφόρμας και σε περισσότερα συμπτώματα ορθορεξίας, χωρίς ωστόσο αυτό να αποδεικνύει από μόνο του αιτιώδη σχέση.
Γιατί αναγνωρίζεται δύσκολα
Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ορθορεξίας είναι ότι, τουλάχιστον στα πρώτα στάδια, μπορεί να εκληφθεί ως θετική συμπεριφορά. Η προσεκτική διατροφή και η αποφυγή τροφίμων που θεωρούνται ανθυγιεινά συνδέονται με την εικόνα ενός ανθρώπου που φροντίζει τον εαυτό του.
«Συχνά εντάσσεται σε μία συνολική εικόνα υγιεινού lifestyle, που θεωρητικά είναι κάτι θετικό», σημειώνει η κ. Λαμπαδιάρη. Το ίδιο το άτομο συνήθως δεν πιστεύει ότι υπάρχει πρόβλημα, αλλά θεωρεί πως προστατεύει την υγεία του και, συνεπώς, δεν αναζητά βοήθεια.
Στη Μονάδα Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής του Αιγινητείου έχουν απευθυνθεί συγγενείς ανθρώπων με ανάλογη συμπεριφορά, επειδή αντιλήφθηκαν ότι η κατάσταση είχε ξεπεράσει τα φυσιολογικά όρια. Τα ίδια τα άτομα, αντιθέτως, συχνά θεωρούν υπερβολικές τις ανησυχίες του περιβάλλοντός τους.
Η λεπτή διαχωριστική γραμμή
Οι ερευνητές εξετάζουν πιθανές συσχετίσεις της ορθορεξίας με τον αθλητισμό και τον πρωταθλητισμό, την καταναγκαστική άσκηση και την τελειοθηρία. Οι ισχυρότερες συνδέσεις φαίνεται να εντοπίζονται με τις διαταραχές πρόσληψης τροφής και την ιδεοψυχαναγκαστική συμπτωματολογία.
Η διαχωριστική γραμμή από μια απλώς προσεκτική διατροφή δεν βρίσκεται στο ενδιαφέρον για την ποιότητα του φαγητού. Βρίσκεται στο σημείο όπου οι κανόνες προκαλούν έντονο άγχος, αποκλείουν αναγκαίες τροφές και αρχίζουν να περιορίζουν την κοινωνική, προσωπική και επαγγελματική ζωή του ανθρώπου.
