Σε μια κρίσιμη καμπή για την παγκόσμια και την εγχώρια οικονομία, η πορεία της καινοτομίας στην Ελλάδα αναδεικνύει μια περίπλοκη πραγματικότητα δύο ταχυτήτων. Παρά την ύπαρξη υψηλής ποιότητας επιστημονικού ταλέντου και την παραγωγή αξιόλογης έρευνας, οι διαχρονικές παθογένειες συνεχίζουν να λειτουργούν ως ανασταλτικός παράγοντας. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς η παραγωγή γνώσης, αλλά η ουσιαστική μετουσίωσή της σε ανταγωνιστικά εμπορικά προϊόντα και υπηρεσίες που μπορούν να σταθούν με αξιώσεις στη διεθνή αγορά. Το τοπίο αυτό, όπως αποτυπώνεται στον Παγκόσμιο Δείκτη Καινοτομίας του Παγκόσμιου Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας, καταδεικνύει ότι η χώρα μας διατηρεί ορισμένα σταθερά προτερήματα, ωστόσο σκοντάφτει σε δομικά εμπόδια που περιορίζουν την αναπτυξιακή της δυναμική.
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, η Ελλάδα κατατάσσεται στην 41η θέση ανάμεσα σε 139 οικονομίες παγκοσμίως, σημειώνοντας μια οριακή μεταβολή σε σύγκριση με την 42η θέση του προηγούμενου έτους. Πίσω από την ελληνική επικράτεια παραμένουν χώρες όπως η Κροατία, η Ρουμανία και η Βραζιλία, ωστόσο η σύγκριση με το ευρωπαϊκό γίγνεσθαι φανερώνει σημαντική απόσταση. Η Βουλγαρία καταλαμβάνει την 37η θέση παγκοσμίως και προηγείται στην ευρωπαϊκή κατάταξη καταλαμβάνοντας την 24η θέση, έναντι της 27ης θέσης που κατέχει η Ελλάδα ανάμεσα στις ευρωπαϊκές οικονομίες. Ακόμη υψηλότερα βρίσκονται η Κύπρος, η Ισπανία και η Ιταλία, ενώ στην παγκόσμια κορυφή παραμένει αδιαμφισβήτητος ηγέτης η Ελβετία, ακολουθούμενη από τη Σουηδία και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Στις κορυφαίες θέσεις διακρίνονται επίσης η Νότια Κορέα, η Σιγκαπούρη και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Τα θεμέλια της υποδομής και τα φωτεινά σημεία στην έρευνα
Παρά τις δυσκολίες, η χώρα καταγράφει θετικά βήματα σε συγκεκριμένους πυλώνες, όπως είναι το ανθρώπινο κεφάλαιο, η έρευνα και οι υποδομές. Ικανοποιητική χαρακτηρίζεται η επίδοση ως προς τον αριθμό των αποφοίτων σε τομείς υψηλής ζήτησης, όπως οι επιστήμες και η μηχανική, ενώ θετική αποτιμάται και η πυκνότητα των ερευνητών ανά εκατομμύριο κατοίκους. Παράλληλα, οι δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη ως ποσοστό του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος κινούνται σε βελτιωμένα επίπεδα, συνοδευόμενες από υψηλή παραγωγή επιστημονικών και τεχνικών δημοσιεύσεων, τομέας στον οποίο η χώρα καταλαμβάνει την 16η θέση παγκοσμίως. Σημαντικές πρωτοβουλίες από τον ιδιωτικό τομέα, όπως τα κέντρα επιτάχυνσης καινοτομίας πολυεθνικών ομίλων στην Αθήνα και την περιφέρεια, αποδεικνύουν ότι υπάρχει ζωτικός χώρος για την ανάπτυξη νέων τεχνολογικών κόμβων.
Το μείζον πρόβλημα εντοπίζεται στη δυσκολία μεταφοράς της γνώσης από τα ακαδημαϊκά εργαστήρια στην πραγματική οικονομία. Η ανεπαρκής συνεργασία μεταξύ πανεπιστημίων και επιχειρήσεων για κοινά έργα έρευνας και ανάπτυξης αποτελεί κομβικό ανασταλτικό παράγοντα, τοποθετώντας τη χώρα χαμηλά στην παγκόσμια κατάταξη στον συγκεκριμένο δείκτη. Αντίστοιχα, χαμηλές παραμένουν οι επιδόσεις στην ανάπτυξη επιχειρηματικών συνεργατικών σχηματισμών, γνωστών ως clusters, τα οποία είναι απαραίτητα για την επίτευξη οικονομιών κλίμακας. Στον κρίσιμο τομέα των θεσμών και του επιχειρηματικού περιβάλλοντος, η Ελλάδα κατατάσσεται χαμηλότερα, με ζητήματα όπως η σταθερότητα του ρυθμιστικού πλαισίου να επηρεάζουν την επενδυτική εμπιστοσύνη, παρά τη βελτίωση που παρατηρείται στην κουλτούρα της επιχειρηματικότητας.
Το δημογραφικό ως απειλή για το μέλλον
Πέρα από τα θεσμικά και ερευνητικά εμπόδια, μια μακροπρόθεσμη πρόκληση τεράστιου μεγέθους αναδεικνύεται από το δημογραφικό ζήτημα. Η συρρίκνωση και η γήρανση του πληθυσμού επηρεάζουν άμεσα το παραγωγικό και επιστημονικό δυναμικό της χώρας. Στον δείκτη που αποτυπώνει τη συμμετοχή των νεότερων ηλικιακών ομάδων στο σύνολο του πληθυσμού, η Ελλάδα καταγράφει ιδιαίτερα χαμηλή θέση. Η μείωση του νεανικού πληθυσμού στερεί από το οικοσύστημα καινοτομίας το απαραίτητο δυναμικό, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο που υπονομεύει τη μακροπρόθεσμη βιώσιμη ανάπτυξη και καθιστά επιτακτική τη λήψη δομικών μέτρων στήριξης της οικογένειας και προσέλκυσης ταλέντων.
