Η είδηση για τον θάνατο ενός δεκαεπτάχρονου παιδιού στην Καλλιθέα, μετά από μια συμπλοκή που ξεκίνησε από μια ασήμαντη λεκτική αντιπαράθεση σε ένα παρκάκι, έρχεται να προστεθεί σε μια μακρά και ανησυχητική αλυσίδα περιστατικών βίας μεταξύ ανηλίκων. Η κοινή γνώμη παρακολουθεί παγωμένη τις λεπτομέρειες: ένα μαχαίρι που βγαίνει με τρομακτική ευκολία και ένας έφηβος που αφήνει την τελευταία του πνοή στο πεζοδρόμιο. Όταν ο φερόμενος ως δράστης, ένας επίσης ανήλικος, οδηγείται στις αρχές χωρίς καν να μπορεί ή να θέλει να εξηγήσει τον λόγο της αποτρόπαιης πράξης του, γίνεται σαφές ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα βαθύτερο κοινωνικό φαινόμενο.
Αυτές οι εικόνες αποτελούν ξεκάθαρα σημεία των σύγχρονων καιρών. Πρόκειται για καταστάσεις που παλαιότερα, ειδικά στην ελληνική κοινωνία, ήταν αδιανόητες. Η βία μεταξύ των νέων δεν είχε αυτά τα χαρακτηριστικά, ούτε αυτή την τυφλή, σχεδόν τελετουργική αγριότητα. Το ερώτημα που πλέον πλανάται επιτακτικά πάνω από την κοινωνία μας είναι το τι άλλαξε τόσο ριζικά, μετατρέποντας τις γειτονιές σε πεδία μαχών και τα παιδιά μας σε θύτες και θύματα μιας ασύλληπτης βιαιότητας.
Η κατάργηση της διαχωριστικής γραμμής μεταξύ οθόνης και πραγματικότητας
Η πρώτη μεγάλη ανατροπή εντοπίζεται στον τρόπο με τον οποίο οι νέοι προσλαμβάνουν τον κόσμο. Σήμερα, τα παιδιά είναι καθημερινά εκτεθειμένα σε έναν καταιγισμό πληροφοριών, και πολύ συχνά, σε μια διαρκή υπερπληροφόρηση ωμής βίας. Κάποιος θα μπορούσε να αντιτείνει ότι και παλαιότερα υπήρχε έκθεση στη βία μέσω της τηλεόρασης ή του κινηματογράφου. Ωστόσο, τότε υπήρχε μια σαφής διαχωριστική γραμμή. Η διαδικασία του να καθίσει κανείς στον καναπέ του σαλονιού, να ανάψει μια συσκευή και να πατήσει το τηλεκοντρόλ αποτελούσε μια ιεροτελεστία που ξεχώριζε την πραγματικότητα από το φαντασιακό. Η οθόνη ήταν ένα ξένο σώμα απέναντι από τον θεατή.
Πλέον, αυτή η διαχωριστική γραμμή έχει εξαφανιστεί. Το έξυπνο κινητό τηλέφωνο δεν είναι απλώς μια συσκευή, αλλά μια οργανική προέκταση του χεριού και του σώματος του εφήβου. Μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, το αφιλτράριστο περιεχόμενο, οι εικονικοί τσακωμοί, οι ψηφιακές απειλές και η επίδειξη ισχύος μεταφέρονται ακαριαία στον εγκέφαλο του παιδιού. Η έλλειψη αυτής της τελετουργικής απόστασης καθιστά τις βίαιες εικόνες και τις ψηφιακές συγκρούσεις μια άμεση προέκταση της ίδιας της πραγματικότητας. Η βία ψηφιοποιείται και η ψηφιακή βία πραγματώνεται στον δρόμο, με την ίδια ευκολία που γίνεται ένα σχόλιο στο διαδίκτυο.
Το ασφυκτικό πλαίσιο της σύγχρονης οικογένειας και ο μύθος της αποκλειστικής ευθύνης
Μπροστά σε τέτοια δράματα, η εύκολη λύση είναι πάντα η αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων. Πολλοί σπεύδουν να επιρρίψουν το σύνολο των ευθυνών αποκλειστικά στην οικογένεια. Με τον τρόπο αυτό όμως, αγνοείται —συχνά σκοπίμως— το σκληρό πλαίσιο μέσα στο οποίο καλούνται να επιβιώσουν και οι ίδιοι οι γονείς. Ελάχιστοι αναλογίζονται τις καθημερινές αγωνίες, τον φόβο και τον προσωπικό αγώνα του κάθε γονέα για το παιδί του. Ο θεσμός της οικογένειας, ως ο βασικός μηχανισμός ανατροφής και κοινωνικοποίησης, δέχεται τεράστια πλήγματα, όχι σε επίπεδο ιδεών ή αξιών, αλλά σε καθαρά πρακτικό και βιοποριστικό επίπεδο.
Οι σημερινοί γονείς ζουν πνιγμένοι μέσα στο άγχος της καθημερινότητας. Αναγκάζονται να κυνηγούν το μεροκάματο σε εξαντλητικούς ρυθμούς για να προλάβουν τους λογαριασμούς, τα ενοίκια, τα έξοδα των φροντιστηρίων και τις συνεχείς ανατιμήσεις στα είδη πρώτης ανάγκης. Όπως τα παιδιά του παρελθόντος δεν αντιμετώπιζαν τέτοια φαινόμενα άγριας βίας, έτσι και η παλαιότερη ελληνική οικογένεια δεν ήταν αναγκασμένη να λειτουργεί μέσα σε ένα τόσο ασφυκτικό και ψυχοφθόρο περιβάλλον. Αυτοί οι ρυθμοί ζωής, όπως επιβεβαιώνουν και τα επίσημα στοιχεία, έχουν οδηγήσει σε μια πρωτοφανή αύξηση των ψυχικών ασθενειών και της εσωτερικής πίεσης στους ενήλικες, η οποία μοιραία αντανακλάται και στα παιδιά.
Η παγίδα της σύγκρισης με το παρελθόν και η σύγχρονη απομόνωση
Σε κάθε συζήτηση για την κρίση της εποχής μας, επιστρατεύεται συχνά ο αντίλογος της παλαιότερης σκληραγωγίας: η υπενθύμιση ότι οι παππούδες μας περπατούσαν ξυπόλυτοι μες στον χειμώνα για να πάνε σχολείο και όμως μεγάλωσαν σωστά. Αυτό το επιχείρημα, ωστόσο, δεν μπορεί να σταθεί στη σύγχρονη πραγματικότητα. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο ως ένα φωτεινό παράδειγμα της ανθρώπινης αντοχής στις κακουχίες, όχι ως ένα εργαλείο που θα φορτώσει με περισσότερες ενοχές τους σημερινούς γονείς.
Το κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο εκείνης της εποχής ήταν εντελώς διαφορετικό. Οι άνθρωποι τότε δεν ήταν εκτεθειμένοι σε μια διαρκή, παγκόσμια βιτρίνα που δημιουργεί μόνιμα το αίσθημα της ανικανότητας, της αποτυχίας και του ότι είσαι «λίγος» αν δεν έχεις συγκεκριμένα υλικά αγαθά. Επιπλέον, οι καθημερινές ανάγκες των παλαιότερων γενιών καλύπτονταν μέσα από την άμεση παραγωγή και, κυρίως, μέσα από τους ισχυρούς, ζωντανούς δεσμούς της κοινότητας. Υπήρχε η γειτονιά, το χωριό, το δίκτυο ασφαλείας των ανθρώπων που συνυπήρχαν. Σήμερα, τη θέση αυτών των δεσμών έχει πάρει η σύγχρονη απομόνωση, όπου ο καθένας παλεύει μόνος του πίσω από κλειστές πόρτες και φωτεινές οθόνες.
Η ανάγκη για μια ριζική αλλαγή στον τρόπο ζωής
Τα συμπεράσματα από την τραγωδία της Καλλιθέας δείχνουν ότι οι ευθύνες δεν είναι μόνο ατομικές, αν και σαφώς υπάρχουν τέτοιες. Το περιβάλλον στο οποίο επιλέγουμε ή αναγκαζόμαστε να ζήσουμε, να δημιουργήσουμε οικογένεια, να ονειρευτούμε και να πορευτούμε, καθορίζει σε απόλυτο βαθμό το πώς νιώθουμε και πώς συμπεριφερόμαστε. Η ατομική ευθύνη του καθενός μας έγκειται ίσως περισσότερο στο γεγονός ότι έχουμε αποδεχτεί παθητικά έναν τρόπο ζωής που γεννά την αποξένωση, το μόνιμο άγχος και, τελικά, την κοινωνική έκρηξη.
Η λύση σε αυτή την βαθιά κρίση δεν θα βρεθεί ούτε στις κάμερες ασφαλείας ούτε στην απλή αυστηροποίηση των ποινών. Αν θέλουμε να σταματήσουμε να θρηνούμε παιδιά, πρέπει να στρέψουμε το βλέμμα στις ρίζες του προβλήματος. Ίσως η πραγματική διέξοδος να βρίσκεται στην αναθεώρηση του ίδιου του τρόπου ζωής μας. Χρειάζεται να ξαναχτίσουμε τις ανθρώπινες κοινότητες, να δώσουμε ανάσες στην οικογένεια και να επαναφέρουμε τη χαμένη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην αληθινή ζωή και την ψηφιακή ψευδαίσθηση.
