Οι αριθμοί δεν λένε πάντα την αλήθεια, αλλά όταν πρόκειται για την ψυχική υγεία, αποτυπώνουν με σκληρό τρόπο μια κοινωνία που βρίσκεται στα όριά της. Η ετήσια έκθεση της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής «Π. Σακελλαρόπουλος», που αποτελεί τον επίσημο πάροχο υπηρεσιών ψυχικής υγείας του Υπουργείου Υγείας, έρχεται να επιβεβαιώσει αυτό που πολλοί βιώνουν βουβά στην καθημερινότητά τους: τα προβλήματα ψυχικής υγείας του ελληνικού πληθυσμού παρουσιάζουν διαρκώς αυξητική τάση. Αυτή η βουβή κρίση δεν γνωρίζει γεωγραφικούς περιορισμούς, όμως τα δεδομένα φωτίζουν τρεις συγκεκριμένες περιοχές της χώρας όπου η ζήτηση για υπηρεσίες υποστήριξης έχει χτυπήσει «κόκκινο».
Στο επίκεντρο αυτής της εθνικής προσπάθειας βρίσκονται οι Κινητές Μονάδες Ψυχικής Υγείας, οι οποίες με διεπιστημονικές ομάδες προσπαθούν να προσφέρουν μια ολιστική φροντίδα. Ωστόσο, η ραγδαία αύξηση των ατομικών συνεδριών και των νέων ωφελούμενων δείχνει ότι το βάρος που καλούνται να σηκώσουν οι δομές αυτές είναι πλέον δυσανάλογο, την ώρα που νέες απειλές, όπως η κλιματική κρίση, η οικονομική πίεση και η μετα-πανδημική απομόνωση, έρχονται να επιβαρύνουν τον ψυχισμό των πολιτών.
Οι τρεις περιοχές στην πρώτη γραμμή του προβλήματος
Η γεωγραφική κατανομή των στοιχείων δείχνει ότι η ανάγκη για ψυχολογική και ψυχιατρική υποστήριξη είναι διάχυτη, τόσο στην επαρχία όσο και στα μεγάλα αστικά κέντρα. Στον νομό Φωκίδας, οι επαγγελματίες υγείας πραγματοποίησαν το εντυπωσιακό νούμερο των 10.763 ατομικών ραντεβού, με εκατοντάδες πολίτες να αναζητούν βοήθεια, ανάμεσα στους οποίους πολλοί εμφανίζονται για πρώτη φορά στις δομές. Η πίεση οδήγησε στην ανάγκη επέκτασης της παιδοψυχιατρικής υποστήριξης και σε ειδικές παρεμβάσεις σε ομάδες εργαζομένων στην κοινότητα, όπως η Αστυνομία και οι δικαστικές υπηρεσίες.
Ακόμα πιο οξεία εμφανίζεται η κατάσταση στη Θράκη, και συγκεκριμένα στους νομούς Έβρου και Ροδόπης. Εκεί καταγράφηκαν πάνω από 14.000 θεραπευτικές πράξεις και ατομικά ραντεβού, με εκατοντάδες νέους ωφελούμενους. Η δράση σε αυτή την ευαίσθητη ακριτική περιοχή εστιάζει στην παιδοψυχιατρική υποστήριξη με στόχο την πρόληψη της σχολικής εγκατάλειψης και του κοινωνικού αποκλεισμού, ενώ παράλληλα οι δομές καλούνται να διαχειριστούν φαινόμενα σχολικής, ενδοοικογενειακής και έμφυλης βίας που παρουσιάζουν έξαρση.
Το τρίτο μεγάλο μέτωπο εντοπίζεται στον Πειραιά και τα νησιά του Αργοσαρωνικού. Η νεοσύστατη Κινητή Μονάδα με έδρα τον Κορυδαλλό, η οποία εξειδικεύεται σε παιδιά, εφήβους και τις οικογένειές τους, δέχθηκε εκατοντάδες νέους ωφελούμενους μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα. Η ανάγκη για διαγνωστικές εκτιμήσεις και συμβουλευτική γονέων σε μια κατ’ εξοχήν επιβαρυμένη αστική περιοχή αποδεικνύει ότι οι νεότερες γενιές κουβαλούν ένα δυσανάλογο ψυχικό φορτίο.
Ο βαρύς αντίκτυπος του σωματικού και ψυχικού τραύματος
Πέρα από τις γεωγραφικές ενότητες, η έκθεση αναδεικνύει και τη στενή σύνδεση της ψυχικής υγείας με τη διαχείριση σοβαρών σωματικών ασθενειών, μέσω του έργου του Κέντρου Ψυχο-ογκολογίας. Οι χιλιάδες ατομικές συνεδρίες που πραγματοποιήθηκαν αφορούν στην πλειονότητά τους ασθενείς με καρκίνο, με τον καρκίνο του μαστού και του εντέρου να κυριαρχούν στις διαγνώσεις. Είναι αξιοσημείωτο ότι ένα σημαντικό ποσοστό των συνεδριών αυτών αφιερώνεται στην υποστήριξη του συγγενικού και οικείου περιβάλλοντος, το οποίο συχνά βιώνει το δικό του «δευτερογενές» τραύμα. Παράλληλα, καταγράφεται μια σαφής αυξητική τάση στους άνδρες ασθενείς που ξεπερνούν το στίγμα και αναζητούν ψυχολογική βοήθεια.
Την ίδια στιγμή, η ευρύτερη εικόνα της χώρας συμπληρώνεται από ανησυχητικά στοιχεία που έρχονται στην επιφάνεια από παράλληλες έρευνες και εκθέσεις φορέων. Οι αυτοκτονίες στην Ελλάδα παρουσιάζουν σταθερά αυξητική τάση τα τελευταία χρόνια, με τους εφήβους και τους νέους να αποτελούν ένα τρομακτικό ποσοστό του συνόλου των απωλειών. Επιπλέον, η κλιματική κρίση, με τις καταστροφικές πυρκαγιές και πλημμύρες που πλήττουν τη χώρα, έχει γεννήσει το φαινόμενο του «κλιματικού άγχους» σε παιδιά και εφήβους, οι οποίοι δηλώνουν ολοένα και συχνότερα ότι αδυνατούν να δουν το μέλλον τους με αισιοδοξία.
Από τη θεραπεία στην πρόληψη και οι αντοχές του συστήματος
Η διαρκώς αυξανόμενη ζήτηση φέρνει στην επιφάνεια και τις δομικές αδυναμίες του συστήματος υγείας, καθώς και τις αντιδράσεις των ίδιων των θεραπευτών. Οι νοσοκομειακοί ψυχολόγοι αντιδρούν έντονα σε γραφειοκρατικές οδηγίες που τείνουν να τους μετατρέψουν σε προσωπικό φύλαξης αντί για θεραπευτές, υπογραμμίζοντας ότι η ψυχική υγεία απαιτεί χρόνο, φροντίδα και ανθρώπινους πόρους, όχι απλή καταστολή και αστυνόμευση των περιστατικών.
Το μεγάλο στοίχημα για το επόμενο διάστημα μετατοπίζεται αναγκαστικά από την εκ των υστέρων θεραπεία στην έγκαιρη πρόληψη. Η ανάπτυξη δράσεων βιωματικής εκπαίδευσης για μαθητές, γονείς και εκπαιδευτικούς στα σχολεία, αποτελούν τα μόνα αναχώματα απέναντι στη διαιώνιση των ψυχικών διαταραχών. Η ψυχική υγεία των Ελλήνων δεν είναι μια πολυτέλεια, είναι το θεμέλιο της κοινωνικής συνοχής και, αν συνεχίσουμε να την αγνοούμε, οι αριθμοί των επόμενων ετών θα γίνουν ακόμα πιο αμείλικτοι.
