Στη σύγχρονη διεθνή συζήτηση κυριαρχεί η άποψη ότι η υφήλιος διέρχεται μια σειρά από παροδικές, έκτακτες κρίσεις. Αυτή η προσέγγιση, ωστόσο, αποτυγχάνει να συλλάβει την ουσία της εποχής μας. Η λεγόμενη πολυκρίση —η ταυτόχρονη εκδήλωση γεωπολιτικών, τεχνολογικών, οικονομικών και περιβαλλοντικών αναταράξεων— δεν αποτελεί μια πρόσκαιρη παρέκκλιση από μια υποτιθέμενη διεθνή κανονικότητα, αλλά τη νέα δομική κατάσταση του διεθνούς συστήματος. Η αστάθεια είναι πλέον μόνιμη, εγγενής και παράγεται από τους ίδιους τους μηχανισμούς και τις αρχιτεκτονικές του παγκόσμιου ανταγωνισμού. Σε αυτό το ασταθές περιβάλλον, η Ευρώπη βρίσκει τις βεβαιότητές της να καταρρέουν, ενώ η Ελλάδα καλείται να πλοηγηθεί σε ένα εξαιρετικά επικίνδυνο τοπίο, όπου τα γεωγραφικά της πλεονεκτήματα μετατρέπονται εύκολα σε στρατηγικές τρωτότητες.
Τα τέσσερα δομικά σοκ της νέας διεθνούς τάξης
Για να κατανοήσουμε τον μόνιμο χαρακτήρα της παγκόσμιας αστάθειας, οφείλουμε να αναλύσουμε τα τέσσερα ταυτόχρονα σοκ που αποσαθρώνουν το διεθνές σύστημα.
Πρώτον, βιώνουμε την πλήρη εξέλιξη ενός Νέου Ψυχρού Πολέμου. Η αλματώδης άνοδος της Κίνας και η ευθυγράμμισή της με τη Ρωσία, το Ιράν και τη Βόρειο Κορέα διαμορφώνουν έναν αναθεωρητικό άξονα που αμφισβητεί ανοιχτά τη δυτική ηγεμονία. Ο ανταγωνισμός αυτός δεν διεξάγεται στο κενό, αλλά φλέγει την περιφέρεια της Ευρασίας. Από τη Βαλτική και τη Μαύρη Θάλασσα έως την Ανατολική Μεσόγειο, την Ερυθρά Θάλασσα και τον Περσικό Κόλπο, οι κρίσιμες θαλάσσιες αρτηρίες βρίσκονται υπό διαρκή απειλή, μετατρέποντας το παγκόσμιο εμπόριο σε πεδίο μάχης.
Δεύτερον, συντελείται μια βαθιά τεχνολογική επανάσταση που επαναπροσδιορίζει την ίδια τη φύση της ισχύος. Ενώ η Τεχνητή Νοημοσύνη αναδιαμορφώνει τα στρατηγικά πλεονεκτήματα των μεγάλων δυνάμεων, η ταυτόχρονη διασπορά φθηνών όπλων υψηλής ακρίβειας ανατρέπει την παραδοσιακή οικονομία του πολέμου. Περιφερειακοί δρώντες ή ακόμα και μη κρατικές οργανώσεις, όπως οι Χούθη, με τη χρήση drones και πυραύλων ευτελούς αξίας, είναι σε θέση να προκαλέσουν πλήγματα δισεκατομμυρίων σε κρίσιμες υποδομές, αναγκάζοντας τους ισχυρούς να δαπανούν πανάκριβα συστήματα αναχαίτισης. Η ικανότητα αυτή δεν καθιστά τους αδύναμους παίκτες υπερδυνάμεις, αλλά τους παρέχει τη δυνατότητα «άρνησης υποταγής», αυξάνοντας το ρίσκο για τις μεγάλες δυνάμεις και προκαλώντας αλυσιδωτές οικονομικές παρενέργειες.
Τρίτον, παρατηρούμε την πλήρη χρήση της οικονομικής αλληλεξάρτησης. Όλοι εκείνοι οι δεσμοί που κατά την περίοδο της παγκοσμιοποίησης παρήγαγαν πλούτο —τα χρηματοοικονομικά δίκτυα, οι εφοδιαστικές αλυσίδες, η ναυτιλία, τα υποθαλάσσια καλώδια μεταφοράς δεδομένων και ενέργειας— μετατρέπονται πλέον σε εργαλεία εκβιασμού. Η τρωτότητα του καθενός γίνεται το όπλο του αντιπάλου, δημιουργώντας ένα καθεστώς αμοιβαίας οικονομικής διαταραχής.
Τέλος, το τέταρτο σοκ αφορά την αλλαγή συμπεριφοράς των ίδιων των Ηνωμένων Πολιτειών. Αντιμέτωπες με την κινεζική πρόκληση, οι ΗΠΑ συνειδητοποιούν ότι δεν διαθέτουν την απεριόριστη ισχύ που απαιτούσε η περίοδος της μονοκρατορίας τους. Ως εκ τούτου, επιχειρούν έναν σταδιακό απεγκλωβισμό από την Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή, μετακυλίοντας το βάρος της αμυντικής ευθύνης στους συμμάχους τους. Ταυτόχρονα, οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες υιοθετούν μια αναθεωρητική στάση απέναντι στους διεθνείς κανόνες που οι ίδιες δημιούργησαν —όπως η ελευθερία των θαλασσών— όταν διαπιστώνουν ότι αυτοί οι κανόνες εξυπηρετούν πλέον την οικονομική εξάπλωση της Κίνας. Η εξέλιξη αυτή αποκαλύπτει μια στροφή προς έναν ωμό ρεαλισμό, όπου οι συμμαχικές δεσμεύσεις επαναξιολογούνται αυστηρά υπό το πρίσμα του στενού αμερικανικού συμφέροντος.
Η ασυμμετρία της Ουκρανίας και ο κίνδυνος κλιμάκωσης στην Ευρώπη
Η σύγκρουση στην Ουκρανία αποτυπώνει ανάγλυφα τις νέες αυτές δυναμικές. Η συμβατική στρατιωτική ανάλυση που εξυμνεί το τεράστιο γεωγραφικό βάθος της Ρωσίας προσκρούει σε μια νέα πραγματικότητα: η Ουκρανία, αξιοποιώντας τη δυτική τεχνολογία και την παροχή πληροφοριών, μετατρέπει αυτό το βάθος σε πρόβλημα για τη Μόσχα, καταφέροντας πλήγματα σε στρατηγικές και ενεργειακές υποδομές χιλιάδες χιλιόμετρα μέσα στο ρωσικό έδαφος.
Αντίστροφα, το πραγματικό στρατηγικό βάθος της Ουκρανίας δεν βρίσκεται εντός των συνόρων της, αλλά στην ευρωπαϊκή επικράτεια. Η Ευρώπη αποτελεί την πηγή της οικονομικής, αμυντικής και διοικητικής υποστήριξης του Κιέβου. Αυτή η γεωγραφική ασυμμετρία φέρνει τη Ρωσία σε εξαιρετικά δυσμενή θέση, καθώς αδυνατεί να χτυπήσει απευθείας τις πηγές ανεφοδιασμού του αντιπάλου της χωρίς να προκαλέσει ανοιχτή σύγκρουση με το ΝΑΤΟ.
Ακριβώς λόγω αυτής της αδιέξοδης πίεσης, η Μόσχα ωθείται στην κλιμάκωση του «σκιώδους πολέμου» στην γκρίζα ζώνη. Η πιθανότητα ενός χτυπήματος σε ευρωπαϊκό έδαφος δεν ανήκει στη σφαίρα της φαντασίας. Καθώς οι γραμμές ανεφοδιασμού διέρχονται από γειτονικές ευρωπαϊκές χώρες, η στοχοποίηση υποδομών σε νατοϊκό έδαφος —ενδεχομένως συγκαλυμμένη ως βιομηχανικό «ατύχημα» ή υβριδική δολιοφθορά— αποτελεί μια υπαρκτή τακτική. Ένας τέτοιος ελιγμός, ιδιαίτερα σε ευαίσθητες περιοχές, θα είχε ως κύριο στόχο να δοκιμάσει τα αντανακλαστικά της Συμμαχίας και να προκαλέσει πολιτικές ρωγμές ως προς την ενεργοποίηση του Άρθρου 5.
Ευρωπαϊκός υπερεξοπλισμός και εσωτερικός κατακερματισμός
Απέναντι σε αυτές τις απειλές, η Ευρώπη αντιδρά με έναν σπασμωδικό και συχνά αντιφατικό τρόπο. Αφενός, παρατηρείται μια προσπάθεια στρατιωτικής ενίσχυσης, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τον επανεξοπλισμό της Γερμανίας και την αναθεώρηση των σχεδίων πολιτικής προστασίας της, που παραπέμπουν σε συνθήκες Ψυχρού Πολέμου. Παράλληλα, το ΝΑΤΟ πιέζει τα κράτη-μέλη για την επίτευξη αυστηρών δεικτών σε κοινωνικό επίπεδο ετοιμότητας, αλλά και ανθεκτικότητας σε υποδομές, αναγνωρίζοντας ότι η αποτροπή κρίνεται πλέον και στην ικανότητα των πολιτικών συστημάτων να λειτουργούν υπό καθεστώς διαρκούς πίεσης.
Αφετέρου, η Ευρώπη υποσκάπτεται από τις δικές της εσωτερικές αντιφάσεις. Η μόνιμη οικονομική και ενεργειακή κρίση, που επιτείνεται από την αναδιάταξη των παγκόσμιων αγορών και τις υψηλές τιμές των εισαγόμενων καυσίμων, τροφοδοτεί τον πληθωρισμό και την κοινωνική δυσαρέσκεια. Το αποτέλεσμα είναι η ραγδαία άνοδος του εθνικισμού και των λαϊκιστικών δυνάμεων στον ευρωπαϊκό πυρήνα. Πολιτικά ρεύματα με εμφανή φιλορωσική ατζέντα αποκτούν προσβάσεις στην εξουσία, υπονομεύοντας την πολιτική συνοχή της Ένωσης και καθιστώντας τη λήψη στρατηγικών αποφάσεων εξαιρετικά εύθραυστη.
Η εποχή της πολυκρίσης δεν αφήνει περιθώρια για αυταπάτες. Η ισχύς στο διεθνές σύστημα κατακερματίζεται, οι παραδοσιακές εγγυήσεις ασφαλείας υποχωρούν και η ανθεκτικότητα των κρατών δοκιμάζεται καθημερινά.
Για την Ελλάδα, η κατανόηση ότι η σημερινή αστάθεια δεν είναι μια παροδική μπόρα αλλά το νέο περιβάλλον στο οποίο θα κληθεί να επιβιώσει, αποτελεί την πρώτη και σημαντικότερη προϋπόθεση για τη διαμόρφωση μιας αποτελεσματικής στρατηγικής.
Όλα αυτά είναι ιδιαιτέρως σημαντικά διότι οι μεγάλες παγκόσμιες τάσεις και η ανάγνωσή τους, αποτελούν την διαδικασία κατανόησης του ευρύτερου περιβάλλοντος, η οποία αποτελεί την πρώτη ύλη για να επαναπροσδιορίσουμε το πώς ζούμε, πώς επιχειρούμε και πώς εξελισσόμαστε ως άτομα και ως κοινωνία στη νέα πραγματικότητα.
