Ένα ιστορικό βήμα για το περιβάλλον και την παγκόσμια διακυβέρνηση των ωκεανών έγινε πραγματικότητα τον Ιανουάριο του 2026, με την είσοδο σε ισχύ της Συνθήκης για τη Βιοποικιλότητα στην Ανοικτή Θάλασσα —μια διεθνή συμφωνία που για πρώτη φορά εμπλέκει νομικά όλα τα έθνη στην προστασία των περιοχών του ωκεανού που εκτείνονται πέρα από τις εθνικές τους δικαιοδοσίες. Η συμφωνία αυτή, γνωστή ως BBNJ Agreement ή στην απλή ορολογία High Seas Treaty, αποτελεί καρπό σχεδόν δύο δεκαετιών διαπραγματεύσεων στο πλαίσιο του ΟΗΕ και ενεργοποιήθηκε επίσημα στις 17 Ιανουαρίου 2026 μετά τη συγκέντρωση του απαιτούμενου αριθμού επικυρώσεων από χώρες σε όλο τον κόσμο.
Το μεγάλο κενό που καλύπτει η συμφωνία
Πριν από αυτήν την εξέλιξη, οι θαλάσσιες εκτάσεις που βρίσκονται πέρα από τα 200 ναυτικά μίλια από τις ακτές και δεν ανήκουν σε καμία χώρα— ήταν ένα από τα πιο ανεξέλεγκτα και απροστάτευτα μέρη του πλανήτη. Σε αυτές τις περιοχές υπάρχουν μοναδικά οικοσυστήματα, αναγκαία για την παγκόσμια κλιματική ισορροπία, όμως μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό είχε μέχρι σήμερα κάποια μορφή προστασίας. Με τη Συνθήκη BBNJ, μπαίνει τέλος σε αυτή την «παράδοση» νομοθετικού κενού: πλέον υπάρχει ένα νομικά δεσμευτικό πλαίσιο που αναγνωρίζει την ανάγκη διατήρησης και βιώσιμης χρήσης της θαλάσσιας βιοποικιλότητας και επιτρέπει στις χώρες να συνεργαστούν σε επίπεδο που δεν είχε ποτέ ξαναδει ο πλανήτης.
Πώς φτάσαμε ως εδώ
Η ιδέα μιας τέτοιας συμφωνίας δεν γεννήθηκε μέσα σε μια μέρα. Οι διαπραγματεύσεις ξεκίνησαν την πρώτη δεκαετία του 2000 και κορυφώθηκαν με την επίσημη υιοθέτηση του κειμένου από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ το 2023, μετά από χρόνια και έντονες διαβουλεύσεις μεταξύ κρατών, περιβαλλοντικών οργανώσεων και επιστημόνων. Η συμφωνία άνοιξε για υπογραφές το 2023 και χρειάστηκε να συγκεντρωθούν τουλάχιστον 60 επικυρώσεις από διαφορετικές χώρες για να τεθεί σε ισχύ —ο στόχος αυτός επιτεύχθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025, μετά από τις επικυρώσεις χωρών όπως το Μαρόκο και η Σιέρα Λεόνε, ανοίγοντας τον δρόμο για την ενεργοποίησή της στις αρχές του 2026.
Το νόημα και η εμβέλειά της
Η Συνθήκη BBNJ στοχεύει να αλλάξει ριζικά το καθεστώς των ωκεανών. Πρώτον, επιτρέπει τη δημιουργία μεγάλων προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών στη «ανοικτή θάλασσα», κάτι που μέχρι σήμερα ήταν πρακτικά ανέφικτο σε τόσο μεγάλη κλίμακα. Αυτές οι περιοχές θα λειτουργήσουν ως καταφύγια για άγρια ζωή, ενισχύοντας την ανθεκτικότητα του θαλάσσιου οικοσυστήματος σε απειλές όπως η υπεραλίευση, η ρύπανση και οι αλλαγές στο κλίμα.
Επιπλέον, η συμφωνία εισάγει ρυθμίσεις για τη δίκαιη κατανομή των ωφελειών από τη χρήση των γενετικών πόρων του ωκεανού —ένα κρίσιμο ζήτημα σε ένα περιβάλλον όπου τεράστιες δυνατότητες στη βιοϊατρική και στη βιοτεχνολογία ανοίγονται κάθε μέρα. Επίσης, ενισχύει τη διεθνή επιστημονική συνεργασία, την ανάγκη για εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων και τη μεταφορά τεχνολογίας και ικανοτήτων προς αναπτυσσόμενες χώρες.
Η «30×30» υπόσχεση και η προστασία της φύσης
Ένα από τα πιο φιλόδοξα στοιχεία του πλαισίου της Συνθήκης συνδέεται με την παγκόσμια πρωτοβουλία να προστατευθεί τουλάχιστον το 30% των ωκεανών και των χερσαίων οικοσυστημάτων έως το 2030, γνωστή ως στόχος “30 by 30”. Μέχρι σήμερα, μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό της ανοικτής θάλασσας είχε καθεστώς προστασίας, γεγονός που καθιστούσε ανέφικτη την επίτευξη αυτού του στόχου. Το νέο διεθνές νομικό πλαίσιο δίνει τη δυνατότητα σε κράτη και διεθνείς οργανισμούς να προχωρήσουν σε πραγματικές δράσεις και να προωθήσουν την υλοποίηση αυτού του στόχου μέσα στην επόμενη δεκαετία.
Προκλήσεις και μελλοντικές δράσεις
Παρότι η είσοδος σε ισχύ της Συνθήκης αποτελεί ορόσημο, πολλοί ειδικοί τονίζουν ότι τώρα αρχίζει το πραγματικό έργο. Η εφαρμογή των διατάξεων σε πράξη —με τη δημιουργία και λειτουργία προστατευόμενων περιοχών σε διεθνή ύδατα, τον έλεγχο δραστηριοτήτων υψηλού κινδύνου όπως η εξόρυξη ή η υπεραλίευση, και τη διασφάλιση της δίκαιης πρόσβασης στους ωκεανούς— απαιτεί διαρκή συνεργασία και επένδυση πόρων. Ορισμένες από τις μεγαλύτερες χώρες του πλανήτη, συμπεριλαμβανομένων μελών της G7, δεν έχουν ακόμη επικυρώσει τη Συνθήκη, γεγονός που περιορίζει προς το παρόν την πλήρη δυνατότητα εφαρμογής της. Παράλληλα, περιβαλλοντικές ομάδες και επιστήμονες καλούν για την επιτάχυνση της υλοποίησης και την παγκόσμια συμμόρφωση με τους κανόνες προστασίας που θέτει η νέα συμφωνία.
Μια νέα σελίδα για τον πλανήτη
Η ενεργοποίηση της Συνθήκης για τη βιοποικιλότητα στην Ανοικτή Θάλασσα δεν είναι απλώς μια νομική πρωτοτυπία. Αποτελεί μια ιστορική δέσμευση των κρατών να αντιμετωπίσουν από κοινού τις απειλές που αντιμετωπίζουν οι ωκεανοί μας — από την κλιματική αλλαγή και την απώλεια βιοποικιλότητας μέχρι τη ρύπανση και την υπερεκμετάλλευση των πόρων. Είναι ένα σημαντικό βήμα προς τη διασφάλιση της υγείας του πλανήτη, με στόχο να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές έναν ωκεανό πιο ζωντανό, πιο παραγωγικό και πιο ανθεκτικό.
