Όταν συζητάμε για τη διαφθορά, η (βολική και σχετικά άκριτη) τάση είναι να αναθεματίζουμε το «σύστημα», τη γραφειοκρατία ή την πολυπλοκότητα των νόμων. Αλλά η πραγματικότητα είναι μάλλον διαφορετική.
Όσο αυστηρές ή ψηφιοποιημένες κι αν γίνουν οι διαδικασίες, παραμένουν άψυχα εργαλεία στο ανθρώπινο χέρι, αυτό που επιλέγει να τις παρακάμψει, να τις εργαλειοποιήσει ή να τις δυναμιτίσει. «Honores mutant mores» (τα αξιώματα/τιμές αλλάζουν τα ήθη) λέει ένα λατινικό ρητό που προέκυψε από τον Πλούταρχο και μετατράπηκε σε λατινική παροιμία. Ιδού:
Οι εκθέσεις διαφθοράς και… ο κοινός παράγοντας σε όλες!
Σύμφωνα με τις ετήσιες εκθέσεις εγχώριων και διεθνών οργανισμών (όπως η Διεθνής Διαφάνεια Ελλάς και η Εθνική Αρχή Διαφάνειας), οι τομείς και οι φορείς του δημόσιου βίου που συγκεντρώνουν διαχρονικά τα υψηλότερα ποσοστά καταγγελιών και την αρνητικότερη αντίληψη των πολιτών για φαινόμενα διαφθοράς στην Ελλάδα είναι οι εξής:
Σύστημα υγείας (δημόσια νοσοκομεία)
- Κύρια φαινόμενα: Παράνομες αμοιβές («φακελάκι») για παράκαμψη της λίστας χειρουργείου ή για καλύτερη νοσηλεία
- Άλλες παραβάσεις: Αδιαφανείς διαδικασίες σε προμήθειες ιατρικού υλικού και φαρμάκων.
Τοπική αυτοδιοίκηση (δήμοι και περιφέρειες)
- Κύρια φαινόμενα: Κακοδιαχείριση και αδιαφάνεια στην ανάθεση δημόσιων συμβάσεων, έργων και προμηθειών
- Άλλες παραβάσεις: Παράνομη έκδοση πολεοδομικών αδειών και εξυπηρέτηση συμφερόντων μεμονωμένων πολιτών ή επιχειρήσεων (ρουσφέτια).
Φορολογικές και τελωνειακές αρχές (Δ.Ο.Υ., τελωνεία)
- Κύρια φαινόμενα: Χρηματισμός υπαλλήλων για τη διαγραφή, μείωση ή αποφυγή προστίμων κατά τη διάρκεια φορολογικών ελέγχων
- Άλλες παραβάσεις: Διευκόλυνση υποθέσεων λαθρεμπορίου στα τελωνεία.
Υπηρεσίες έκδοσης αδειών και πολεοδομίες
- Κύρια φαινόμενα: Δωροδοκία για την επίσπευση διαδικασιών ή για την έγκριση αδειών (δόμησης, λειτουργίας καταστημάτων) που δεν πληρούν τις νόμιμες προϋποθέσεις.
Σώματα ασφαλείας (αστυνομία, λιμενικό)
- Κύρια φαινόμενα: Κρούσματα χρηματισμού κατά τη βεβαίωση τροχονομικών ή άλλων παραβάσεων
- Άλλες παραβάσεις: Υποθέσεις επίορκων υπαλλήλων που σχετίζονται με κυκλώματα προστασίας ή παράνομες δραστηριότητες.
Από όλα τα παραπάνω αποδεικνύεται περίτρανα ότι η διαφθορά δεν είναι μια αφηρημένη δομική αστοχία, αλλά το άθροισμα ατομικών επιλογών του υπαλλήλου που ζητά, του πολίτη που προσφέρει και του ελεγκτή που κλείνει τα μάτια…
Σύμφωνα με τον Δείκτη Αντίληψης Διαφθοράς (C.P.I.) της Διεθνούς Διαφάνειας, η Ελλάδα βαθμολογείται σταθερά κοντά στη βάση (50 στα 100), καταλαμβάνοντας μία από τις χαμηλότερες θέσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι διεθνείς θεσμοί -όπως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή- ζητούν διαρκώς αυστηροποίηση των κανόνων, όμως η ρίζα του προβλήματος παραμένει βαθύτερη.
Η ανάγκη για μια νέα κουλτούρα
Τα παραπάνω στοιχεία αποδεικνύουν ότι το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στην έλλειψη θεσμικού πλαισίου, καθώς νόμοι υπάρχουν, οι ψηφιακές πλατφόρμες αυξάνονται και οι ελεγκτικοί μηχανισμοί υφίστανται. Η αδυναμία έγκειται στο γεγονός ότι καμιά διαδικασία δεν μπορεί να επιβληθεί στον άνθρωπο που τη διαχειρίζεται ή να γίνει πιο έντιμη από μόνη της…
«Αρχή άνδρα δείκνυσι» (η εξουσία αποκαλύπτει τον χαρακτήρα του ανθρώπου) έλεγαν ο Βίας ο Πριηνεύς και ο Αριστοτέλης. Όσο η προσωπική σκοπιμότητα, η κουλτούρα της «διευκόλυνσης» και η ατιμωρησία υπερισχύουν του δημόσιου καθήκοντος, οι φορείς θα παραμένουν ευάλωτοι. Η καταπολέμηση της διαφθοράς δεν είναι ζήτημα ανασχεδιασμού κανόνων ή αλγορίθμων, αλλά ζήτημα ριζικής αλλαγής της νοοτροπίας και της ηθικής ευθύνης του κάθε ατόμου ξεχωριστά.
