Η επιστημονική κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας και την υγεία έχει γίνει εξαιρετικά σύνθετη τα τελευταία χρόνια. Οι ερευνητές (βλ. σχετικό ερευνητικό άρθρο) δεν αντιμετωπίζουν πλέον τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου ως κάτι αποκομμένο από τη φυσική του κατάσταση. Αντίθετα, οι σύγχρονες επιστημονικές προσεγγίσεις εξετάζουν πώς οι βαθύτερες ψυχολογικές τάσεις συνδέονται άμεσα με τις καθημερινές συμπεριφορές, την εμφάνιση ασθενειών και, τελικά, με το προσδόκιμο ζωής. Στο επίκεντρο αυτών των ερευνών βρίσκεται ο Δείκτης Μάζας Σώματος και η παγκόσμια απειλή της παχυσαρκίας, η οποία έχει διπλασιαστεί σε πολλές περιοχές του πλανήτη τις τελευταίες δεκαετίες.
Με βάση το κυρίαρχο ψυχολογικό μοντέλο των πέντε βασικών διαστάσεων της προσωπικότητας, οι επιστήμονες χαρτογραφούν τους μηχανισμούς που οδηγούν στην αύξηση ή τη διατήρηση του βάρους. Από όλες αυτές τις διαστάσεις, η ευσυνειδησία, δηλαδή η τάση του ατόμου να είναι οργανωμένο, πειθαρχημένο και υπεύθυνο, αναδεικνύεται ως η ισχυρότερη ασπίδα προστασίας ενάντια στα περιττά κιλά.
Οι ψυχολογικοί τύποι και η σχέση τους με τη ζυγαριά
Η σταθερή σύνδεση της ευσυνειδησίας με χαμηλότερο σωματικό βάρος έχει επιβεβαιωθεί σε πολλαπλές μελέτες παγκοσμίως. Οι άνθρωποι που σκοράρουν υψηλά σε αυτό το χαρακτηριστικό τείνουν να διατηρούν έναν υγιή δείκτη μάζας σώματος σε όλη τη διάρκεια της ενήλικης ζωής τους και διατρέχουν σημαντικά μικρότερο κίνδυνο να γίνουν παχύσαρκοι. Η προστατευτική αυτή δράση είναι εμφανής και στα δύο φύλα, αν και εμφανίζεται ακόμη πιο έντονη στις γυναίκες.
Στον αντίποδα, η σχέση της νευρωτικής τάσης –δηλαδή της ευκολίας με την οποία ένα άτομο βιώνει αρνητικά συναισθήματα και άγχος– με το βάρος αποδεικνύεται πολύ πιο δαιδαλώδης. Ενώ ορισμένες έρευνες δείχνουν ότι το έντονο στρες οδηγεί σε υψηλότερο βάρος, τα αποτελέσματα δεν είναι πάντα ενιαία. Αυτό συμβαίνει γιατί η υψηλή νευρωτική τάση συνδέεται συχνά και με διατροφικές διαταραχές που μπορεί να οδηγήσουν είτε σε υπερβολικά χαμηλό είτε σε υπερβολικά υψηλό βάρος, περιπλέκοντας τη γενική εικόνα.
Επιπλέον, μεγάλη σημασία έχει η εστίαση σε συγκεκριμένες πτυχές του χαρακτήρα. Για παράδειγμα, η παρορμητικότητα, η οποία αποτελεί υποκατηγορία της νευρωτικής τάσης, αποτελεί τον ισχυρότερο προγνωστικό παράγοντα για τη λήψη βάρους. Έχει διαπιστωθεί ότι οι εξαιρετικά παρορμητικοί άνθρωποι μπορεί να ζυγίζουν κατά μέσο όρο αρκετά κιλά περισσότερο στην αρχή της ενήλικης ζωής τους σε σχέση με τους πιο εγκρατείς, μια διαφορά που τείνει να διευρύνεται δραματικά όσο περνούν τα χρόνια.
Οι βιολογικοί και συμπεριφορικοί μηχανισμοί της παχυσαρκίας
Για να εξηγήσουν πώς ο χαρακτήρας μεταφράζεται σε σωματικό βάρος, οι επιστήμονες εξετάζουν δύο βασικά κανάλια: τις καθημερινές συνήθειες και τις εσωτερικές βιολογικές λειτουργίες. Όσον αφορά τη συμπεριφορά, η εξωστρέφεια και η ευσυνειδησία συνδέονται στενά με τη συστηματική φυσική δραστηριότητα, ενώ οι άνθρωποι με έντονο άγχος τείνουν να υιοθετούν έναν πιο καθιστικό τρόπο ζωής.
Στο κομμάτι της διατροφής, οι άνθρωποι που είναι ανοιχτοί σε νέες εμπειρίες επιλέγουν αποδεδειγμένα πιο υγιεινά πρότυπα, όπως η μεσογειακή διατροφή. Ωστόσο, η ευσυνειδησία είναι εκείνη που εξασφαλίζει τη σταθερότητα στα γεύματα, αποτρέποντας τα επεισόδια υπερφαγίας.
Σε βιολογικό επίπεδο, οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι η προσωπικότητα επηρεάζει άμεσα τους δείκτες φλεγμονής του οργανισμού και τις ορμόνες που ρυθμίζουν την όρεξη. Οι ευσυνείδητοι άνθρωποι παρουσιάζουν χαμηλότερα επίπεδα φλεγμονής, ενώ η έλλειψη οργάνωσης και αυτοπειθαρχίας συνδέεται με διαταραχές στην έκκριση της λεπτίνης, της ορμόνης που στέλνει το σήμα του κορεσμού στον εγκέφαλο. Όταν το σώμα χάνει την ευαισθησία του σε αυτή την ορμόνη, το άτομο δυσκολεύεται να αντιληφθεί πότε έχει χορτάσει, με αποτέλεσμα να οδηγείται στην υπερκατανάλωση τροφής.
Το πολιτισμικό περιβάλλον και η αμφίδρομη σχέση βάρους και χαρακτήρα
Η εκδήλωση των χαρακτηριστικών της προσωπικότητας δεν συμβαίνει στο κενό, αλλά διαμορφώνεται από το κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Οι περισσότερες έρευνες που συνδέουν την ευσυνειδησία με το χαμηλό βάρος προέρχονται από τη Δύση. Αντίθετα, μελέτες σε χώρες της Ανατολικής Ασίας, όπως η Κίνα και η Ιαπωνία, δείχνουν ότι η ευσυνειδησία δεν σχετίζεται απαραίτητα με τον δείκτη μάζας σώματος εκεί, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι κοινωνικοί κανόνες και οι διατροφικές παραδόσεις κάθε χώρας μπορούν να τροποποιήσουν τη δράση του χαρακτήρα. Αντίθετα, ένα εύρημα που φαίνεται να έχει παγκόσμια ισχύ είναι ότι οι εξωστρεφείς άνδρες τείνουν να έχουν υψηλότερο βάρος, μια τάση που δεν παρατηρείται στις γυναίκες.
Παράλληλα, η σχέση αυτή αποδεικνύεται αμφίδρομη. Δεν καθορίζει μόνο ο χαρακτήρας το βάρος, αλλά και η δραματική αλλαγή του βάρους μπορεί να επηρεάσει την εικόνα που έχει κανείς για τον εαυτό του. Άνθρωποι που πήραν σημαντικό βάρος κατά τη διάρκεια της ζωής τους εμφάνισαν αύξηση στην παρορμητικότητά τους, καθώς άρχισαν να αυτοπροσδιορίζονται ως άτομα που υποκύπτουν πιο εύκολα σε πειρασμούς.
