Η Ευρώπη βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της ευπάθειας λόγω της γήρανσης του πληθυσμού και των ανεπαρκών υποδομών κλιματικής θωράκισης. Έρευνα της Allianz Trade αποκαλύπτει τις σημαντικές μακροοικονομικές απώλειες, το πλήγμα στην παραγωγικότητα της εργασίας και τις δημοσιονομικές πιέσεις που απειλούν τη ζώνη του ευρώ έως το 2030.
Η συζήτηση για την κλιματική αλλαγή ξεπερνά πλέον τα στενά όρια της περιβαλλοντικής ατζέντας και εισέρχεται βίαια στον πυρήνα της οικονομικής ανάλυσης. Σύμφωνα με εκτενή έρευνα της Allianz Trade, οι συνθήκες ακραίας ζέστης δεν αποτελούν πλέον παροδικά φαινόμενα, αλλά έναν ξεκάθαρο, δομικό μακροοικονομικό κίνδυνο. Από τη δεκαετία του 1980, οι καύσωνες έχουν επταπλασιαστεί παγκοσμίως, ενώ ο μέσος όρος των θανάτων ανά καύσωνα έχει πενταπλασιαστεί, αποδεικνύοντας ότι η ένταση των θερμικών κυμάτων αυξάνεται ταχύτερα από την ικανότητα των κοινωνιών να προσαρμοστούν.
Η Ευρώπη εμφανίζεται ιδιαίτερα εκτεθειμένη σε αυτή τη νέα πραγματικότητα. Αν και μέρος της αυξημένης καταγραφής οφείλεται στα εξελιγμένα συστήματα επιτήρησης της θνησιμότητας —σε αντίθεση με περιοχές της Αφρικής ή της Νότιας Ασίας όπου οι απώλειες μένουν σε μεγάλο βαθμό αμέτρητες— η γηραιά ήπειρος αντιμετωπίζει βαθιές δομικές αδυναμίες. Ο συνδυασμός ενός συνεχώς γηράσκοντος πληθυσμού, του πυκνού αστικού ιστού με κτίρια σχεδιασμένα να συγκρατούν τη θερμότητα και των σοβαρά υποανάπτυκτων συστημάτων τεχνητού δροσισμού, δημιουργεί ένα εκρηκτικό μείγμα. Είναι ενδεικτικό ότι η διείσδυση του κλιματισμού στην Ευρώπη ανέρχεται κατά μέσο όρο μόλις στο 19%, όταν στις Ηνωμένες Πολιτείες αγγίζει το 90%.
Το κρίσιμο όριο των 30 βαθμών και το σοκ στην εργασία
Η μετάδοση του “θερμικού στρες” στην πραγματική οικονομία δεν γίνεται με γραμμικό τρόπο, αλλά παρουσιάζει ένα σαφές σημείο καμπής γύρω από το όριο των 30 βαθμών Κελσίου. Κάτω από αυτό το επίπεδο, η ήπια άνοδος της θερμοκρασίας μπορεί να περιορίσει τα κόστη θέρμανσης και να συνδεθεί με μικρά κέρδη στην παραγωγικότητα για τις εύκρατες οικονομίες. Μόλις όμως ο υδράργυρος ξεπεράσει τους 30 βαθμούς, η σχέση αντιστρέφεται απότομα και κάθε επιπλέον βαθμός επιδεινώνει δραματικά την κατάσταση.
Ο κύριος μηχανισμός ζημιάς λειτουργεί μέσω του εργατικού δυναμικού. Η παρατεταμένη έκθεση σε υψηλές θερμοκρασίες προκαλεί καρδιαγγειακή επιβάρυνση, αφυδάτωση και γνωστική εξασθένηση, επηρεάζοντας ακόμη και τους εργαζόμενους σε εσωτερικούς χώρους λόγω της απώλειας ποιοτικού ύπνου κατά τις θερμές νύχτες. Η έρευνα δείχνει ότι για κάθε βαθμό πάνω από το όριο των 30 έως 35 βαθμών, η παραγωγή ανά ώρα εργασίας μειώνεται κατά περίπου 1,3 δολάρια, μέγεθος που αντιστοιχεί στο 3% της μέσης ωριαίας παραγωγής.
Επειδή οι μισθολογικές προσαρμογές ακολουθούν την πτώση της παραγωγικότητας με καθυστέρηση, το βραχυπρόθεσμο κόστος επιβαρύνει δυσανάλογα την κερδοφορία των επιχειρήσεων. Σε δεύτερο χρόνο, η πίεση μεταφέρεται στο εισόδημα των νοικοκυριών και την κατανάλωση. Ένας δεύτερος, μικρότερος αλλά σημαντικός παράγοντας, αφορά την ενέργεια: η κατανάλωση αυξάνεται κατά 1,2% ανά επιπλέον βαθμό, αυξάνοντας το λειτουργικό κόστος των εταιρειών ακριβώς τη στιγμή που η παραγωγικότητα των εργαζομένων τους καταρρέει. Η κατάσταση επιδεινώνεται από τις φυσικές πιέσεις στις υποδομές, όπως η μείωση της αποδοτικότητας των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και οι περιορισμοί στα δίκτυα μεταφορών λόγω της επιρροής σε αυτά.
Το εφιαλτικό σενάριο για το ΑΕΠ και ο κίνδυνος του στασιμοπληθωρισμού
Προκειμένου να αποτιμηθεί το μακροοικονομικό διακύβευμα, η Allianz Trade συνέθεσε ένα υποθετικό σενάριο πίεσης για την περίοδο 2026–2030, αναπαράγοντας τις πέντε θερμότερες χρονιές που κατέγραψε κάθε χώρα την τελευταία δεκαετία σε αύξουσα σειρά, με αποκορύφωμα το ιστορικό ρεκόρ ζέστης το 2030.
Τα αποτελέσματα δείχνουν έναν βαθύ διαχωρισμό. Ενώ χώρες με θερμοκρασίες κάτω του ορίου των 30 βαθμών, όπως ο Καναδάς, η Σουηδία και η Ιρλανδία, καταγράφουν μικρά σωρευτικά κέρδη στο ΑΕΠ λόγω μειωμένου κόστους θέρμανσης, οι εκτεθειμένες οικονομίες υφίστανται βαρύ πλήγμα. Οι σωρευτικές απώλειες για τις πιο ευάλωτες χώρες μπορούν να φτάσουν το 5% έως 7% του ΑΕΠ τους σε σχέση με το σενάριο αναφοράς. Σε απόλυτα μεγέθη, οι απώλειες μεταφράζονται σε 354 δισεκατομμύρια δολάρια για την Ιαπωνία, 240 δισεκατομμύρια για τη Γαλλία, 147 δισεκατομμύρια για την Ιταλία, 131 δισεκατομμύρια για τη Γερμανία και 120 δισεκατομμύρια για την Ισπανία.
Το πιο ανησυχητικό εύρημα για τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη είναι ότι η μείωση των επενδύσεων, αγγίζοντας κατά μέσο όρο το 8% στις πληγείσες χώρες. Καθώς η ζέστη συμπιέζει τις αναμενόμενες αποδόσεις του κεφαλαίου, οι επενδύσεις υποχωρούν, υπονομεύοντας τη μελλοντική παραγωγική ικανότητα των κρατών. Παράλληλα, αναμένεται η εμφάνιση στασιμοπληθωριστικών τάσεων, με ταυτόχρονη άνοδο των τιμών και της ανεργίας. Η εξέλιξη αυτή φέρνει τις νομισματικές αρχές προ ενός ανυπέρβλητου διλήμματος, το οποίο είναι ιδιαίτερα οξύ στην Ευρωζώνη, όπου ένα ενιαίο επιτόκιο καλείται να εξυπηρετήσει οικονομίες με εντελώς διαφορετικό βαθμό έκθεσης στον κλιματικό κίνδυνο.
Δημοσιονομικός εκτροχιασμός και το έλλειμμα προστασίας
Οι δημοσιονομικές συνέπειες αναμένεται να επιβαρύνουν περισσότερο τις οικονομίες που έχουν τη μικρότερη δυνατότητα να τις απορροφήσουν. Η συρρίκνωση της οικονομικής δραστηριότητας μειώνει αυτόματα τα φορολογικά έσοδα, με τις εκτιμώμενες ετήσιες απώλειες να φτάνουν το 1,8% στη Γαλλία και το 1,3% στην Ιταλία και την Ισπανία. Λόγω της προοδευτικής φορολόγησης, τα κρατικά έσοδα τείνουν να πέφτουν ταχύτερα από την ίδια την παραγωγή. Την ίδια στιγμή, οι δημόσιες δαπάνες διογκώνονται λόγω των πληθωριστικά αναπροσαρμοσμένων κρατικών παρεμβάσεων, των αυξημένων αναγκών του συστήματος υγείας και των έκτακτων επισκευών σε υποδομές. Τα δημοσιονομικά ισοζύγια εκτιμάται ότι θα επιδεινώνονται κατά 0,5% του ΑΕΠ ετησίως, φέρνοντας ξανά την Ιταλία και την Ισπανία αντιμέτωπες με την παραβίαση των ορίων ελλείμματος της Ευρωζώνης, ενώ η Γαλλία θα δεχθεί επιπλέον πιέσεις.
Ένα εξίσου κρίσιμο πρόβλημα είναι ότι οι ασφαλισμένες ζημιές αποτελούν ένα ελάχιστο κλάσμα των συνολικών καταστροφών. Το 2022, οι κλιματικές ζημιές στην Ευρώπη άγγιξαν τα 46 δισεκατομμύρια ευρώ, όμως το μερίδιο που καλύφθηκε από ασφαλιστικές εταιρείες ήταν εξαιρετικά περιορισμένο. Αυτό συμβαίνει διότι η ζημιά από τον καύσωνα συσσωρεύεται έμμεσα —μέσω χαμένων ωρών εργασίας, θνησιμότητας και καταπόνησης των δημοσίων δικτύων— και όχι μέσω άμεσων καταστροφών σε περιουσιακά στοιχεία, όπως συμβαίνει σε μια πλημμύρα ή μια καταιγίδα. Η κάλυψη αυτού του κενού απαιτεί τον ανασχεδιασμό των ασφαλιστικών προϊόντων με τη χρήση παραμετρικών εργαλείων που αποζημιώνουν βάσει αντικειμενικών ορίων θερμοκρασίας, καθώς και τη δημιουργία σχημάτων σύμπραξης δημοσίου και ιδιωτικού τομέα.
Από την αποζημίωση στην πρόληψη: Η ανάγκη για εθνική στρατηγική
Η πολιτική αντιμετώπισης του καύσωνα στην Ευρώπη είναι δομημένη κυρίως για να αποζημιώνει εκ των υστέρων τις απώλειες, παρά για να τις προλαμβάνει. Η γεφύρωση του χάσματος απαιτεί συντονισμένη δράση σε τέσσερα βασικά μέτωπα:
Στο πεδίο της εργασίας, είναι αναγκαία η θέσπιση δεσμευτικών ορίων θερμοκρασίας, ο αυτόματος περιορισμός των εργασιών, η αποζημίωση για τις χαμένες ώρες και η επέκταση της προστασίας στους εποχικούς εργαζόμενους και τους απασχολούμενους σε ψηφιακές πλατφόρμες, οι οποίοι σήμερα μένουν εκτός πλαισίου.
Όσον αφορά τα κτίρια, πρέπει να θεσπιστούν πρότυπα προστασίας από την υπερθέρμανση στις νέες κατασκευές, υποχρεωτικός παθητικός κλιματισμός στις ανακαινίσεις, κοινωνικά δικαιώματα πρόσβασης σε μέσα κλιματισμού για τα ευάλωτα νοικοκυριά και ενεργειακός σχεδιασμός που αντέχει στην αιχμή της καλοκαιρινής ζήτησης.
Στο επίπεδο της δημοσιονομικής αρχιτεκτονικής, αν και οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες διαθέτουν εθνική στρατηγική προσαρμογής, σχεδόν καμία δεν την έχει εντάξει σε έναν πολυετή προϋπολογισμό. Το αποτέλεσμα είναι να επιστρατεύονται έκτακτα, αποσπασματικά πακέτα στήριξης, τα οποία αναλώνουν τον δημοσιονομικό χώρο που θα μπορούσε να είχε αξιοποιηθεί για μόνιμα έργα θερμικής θωράκισης.
Τέλος, το μεγάλο ζητούμενο παραμένει η κινητοποίηση των ιδιωτικών κεφαλαίων των νοικοκυριών, μέσω στοχευμένων κινήτρων για αναβαθμίσεις κατοικιών και παθητικό κλιματισμό, ένα μέρος αυτού του πλούτου μπορεί να μετατραπεί σε ασπίδα προστασίας. Ωστόσο, η κρατική παρέμβαση παραμένει καθοριστική: τα νοικοκυριά που είναι περισσότερο εκτεθειμένα στη ζέστη δεν είναι εκείνα με τις μεγαλύτερες αποταμιεύσεις. Συνεπώς, οι δημόσιες εγγυήσεις και οι επιδοτήσεις είναι τα μόνα εργαλεία που μπορούν να μετατρέψουν τον ιδιωτικό πλούτο σε συλλογική ανθεκτικότητα, εμποδίζοντας την κλιματική κρίση να μετατραπεί σε μια νέα πηγή κοινωνικής ανισότητας.
