Η ευτυχία θεωρείται συχνά ως το απόλυτο δικαίωμα του ανθρώπου. Από τη στιγμή που γεννιόμαστε, κάθε άτομο έχει ένα «φυσιολογικό επίπεδο διάθεσης», στο οποίο επιστρέφει ανεξάρτητα από τα σκαμπανεβάσματα της ζωής. Οι στιγμές ακραίας χαράς φυσιολογικά μειώνονται με τον χρόνο, ενώ οι περίοδοι απόγνωσης επιστρέφουν σταδιακά σε πιο ισορροπημένα επίπεδα. Αυτή η ανθρώπινη τάση προς τη μελαγχολία αποτελεί, στην πραγματικότητα, μια εξελικτική στρατηγική επιβίωσης, ενσωματωμένη στη βιολογία μας. Γι’ αυτό και η προσπάθεια να την ξεπεράσουμε και να αναζητήσουμε την αδιάκοπη ευτυχία μοιάζει τόσο φυσική, αν και ίσως μάταιη.
Η πολιτιστική αξία της ευτυχίας
Στη σύγχρονη κοινωνία, η αναζήτηση της ευτυχίας έχει μετατραπεί σε εμπορικό και κοινωνικό ιδεώδες. Τίτλοι βιβλίων όπως «Happy Healthy», «The Path to Happiness» ή απλώς «Happy» κατακλύζουν τα ράφια, υποσχόμενοι συνταγές ζωής γεμάτες χαρά. Παράλληλα, η κουλτούρα της ακραίας θετικότητας φαίνεται να συνοδεύεται από υψηλά ποσοστά κατάθλιψης, μόνο στις ΗΠΑ το 29% των ανθρώπων αναφέρει ότι έχει βιώσει καταθλιπτικές περιόδους, ενώ σε άλλες χώρες, όπως σε περιοχές της Ασίας ή της Ευρώπης, τα ποσοστά είναι σημαντικά χαμηλότερα. Η σύγχρονη εμμονή με την ευτυχία μπορεί να έχει συναισθηματικό κόστος μεγαλύτερο από το όφελος που υπόσχεται.
Η «λίστα επιθυμιών» και η παράδοξη αναζήτηση
Το λεγόμενο «bucket list» είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της συνεχούς αναζήτησης της ευτυχίας. Η επίτευξη κάθε στόχου, από ταξίδια μέχρι υλικά αγαθά, θεωρείται ότι θα φέρει την πολυπόθητη χαρά. Ωστόσο, η νευροεπιστήμη μας υπενθυμίζει ότι η επίτευξη αυτών των στόχων δεν δημιουργεί μακροχρόνια ικανοποίηση. Κάθε άτομο έχει ένα εγγενές «σημείο ευτυχίας», στο οποίο επιστρέφει φυσιολογικά μετά από θετικά ή αρνητικά γεγονότα. Η προσωρινή ευφορία ενός μοναδικού γεγονότος θα σβήσει με τον χρόνο, όπως και η βαθιά λύπη θα εξομαλυνθεί.
Η θεωρία του σταθερού σημείου ευτυχίας
Η θεωρία του «set point» της ευτυχίας, όπως την ανέπτυξε η ψυχολόγος Sonja Lyubomirsky, δείχνει ότι η βασική μας ικανοποίηση καθορίζεται εν μέρει από τα γονίδιά μας. Κάποιοι άνθρωποι είναι γεννημένοι πιο χαρούμενοι, άλλοι λιγότερο, και η πορεία της ζωής τους επιστρέφει πάντοτε σε αυτό το «φυσιολογικό» επίπεδο διάθεσης. Ο Philip Brickman και ο Donald Campbell είχαν ήδη ερευνήσει τη λεγόμενη «ηδονική προσαρμογή», τον μηχανισμό δηλαδή με τον οποίο οι άνθρωποι επανέρχονται σε σταθερά επίπεδα συναισθημάτων, ανεξαρτήτως των εξωτερικών θετικών ή αρνητικών παραγόντων. Περισσότερα χρήματα, ακραία χαρά ή βαθιά λύπη δεν αλλάζουν μόνιμα αυτό το επίπεδο.
Η επιδίωξη της συνεχούς ευτυχίας είναι όχι μόνο παράλογη αλλά και ενδεχομένως ψυχολογικά επιβαρυντική. Ίσως είναι σοφότερο να υιοθετήσουμε μια πιο ισορροπημένη προσέγγιση, αναγνωρίζοντας ότι όλα τα συναισθήματα—χαρά, λύπη, ηρεμία, θυμός—έχουν τον δικό τους χώρο στη ζωή μας. Η ευτυχία δεν είναι μια διαρκής κατάσταση αλλά ένα φυσιολογικό κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας, και η αποδοχή αυτής της πραγματικότητας μπορεί να προσφέρει μια πιο βαθιά και ουσιαστική ικανοποίηση.
