
Στις 20 Οκτωβρίου 2026 βρέθηκα στο Lighthouse του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, στο 24ο Συνέδριο Εταιρικής Βιωσιμότητας του Ελληνο-Αμερικανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου. Από τις παρουσιάσεις, μου έμεινε ιδιαίτερα μία διαφάνεια από έρευνα της Deloitte και της διαΝΕΟσις. Στην ερώτηση ποιοι παράγοντες οδηγούν την ατζέντα βιωσιμότητας των επιχειρήσεων, το 58% απάντησε τη φήμη και τις εταιρικές αξίες και το 56% τις επερχόμενες υποχρεώσεις συμμόρφωσης και δημοσιοποίησης στοιχείων. Οι απαιτήσεις των τραπεζών για χρηματοδότηση (34%) και των διεθνών πελατών (31%) ακολουθούσαν σε απόσταση. Αυτό μου δημιούργησε ένα ευρύτερο ερώτημα: πόσο βλέπουμε το ESG ως εργαλείο καλύτερης διοίκησης και μακροπρόθεσμης ανάπτυξης και πόσο ως απαίτηση στην οποία πρέπει να ανταποκριθούμε;
Θετική εντύπωση μου έκανε επίσης η έμφαση στην κοινωνική διάσταση του ESG: στους εργαζόμενους, στις συνθήκες εργασίας, στις αμοιβές και στην εταιρική κουλτούρα. Ύστερα από χρόνια έντονης συζήτησης για το περιβάλλον, αυτή η διεύρυνση είναι σημαντική.
Όταν όμως φτάνουμε στην εταιρική διακυβέρνηση, το G του ESG, χρειάζεται να εξετάσουμε όχι μόνο τι προβλέπεται στα χαρτιά, αλλά και τι συμβαίνει στην πράξη.
Η σύνθεση των Διοικητικών Συμβουλίων, η εκπροσώπηση των φύλων, οι κώδικες δεοντολογίας και οι πολιτικές συμμόρφωσης είναι ουσιώδη στοιχεία της διακυβέρνησης. Δεν αρκούν όμως, αν δεν επηρεάζουν πραγματικά τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται, ελέγχονται και αξιολογούνται οι αποφάσεις.
Ποιος διοικεί και σε ποιον λογοδοτεί; Υπάρχει αξιόπιστη οικονομική πληροφόρηση; Με ποια κριτήρια επιλέγονται τα στελέχη; Και πώς εξασφαλίζεται η συνέχεια της επιχείρησης πέρα από τα πρόσωπα που τη διοικούν σήμερα; Μετά από περισσότερα από 35 χρόνια επαγγελματικής εμπειρίας, εκ των οποίων 22 ως CEO και Γενικός Διευθυντής σε διαφορετικές διεθνείς αγορές, θεωρώ ότι αυτά τα ερωτήματα πρέπει να βρίσκονται στο επίκεντρο της συζήτησης.
Η πρόκληση της οικογενειακής επιχείρησης
Η ελληνική επιχειρηματικότητα οφείλει πολλά σε ανθρώπους που δημιούργησαν εταιρείες με προσωπική προσπάθεια, επιχειρηματικό ένστικτο, επιμονή και σημαντικό ρίσκο. Αυτή τη διαδρομή την αναγνωρίζω και τη σέβομαι. Άλλο όμως να δημιουργήσεις μια επιτυχημένη επιχείρηση και άλλο να δημιουργήσεις έναν οργανισμό που μπορεί να λειτουργεί, να αναπτύσσεται και να συνεχίζει ανεξάρτητα από τον ιδρυτή του.
Σε οικογενειακές επιχειρήσεις συναντάμε συχνά τον ιδιοκτήτη στον ρόλο του προέδρου, του διευθύνοντος συμβούλου και του τελικού υπευθύνου για σχεδόν κάθε σημαντική απόφαση. Μπορεί να συμμετέχουν και άλλα μέλη της οικογένειας, χωρίς σαφή διαχωρισμό ανάμεσα στην ιδιοκτησία και στην επαγγελματική διοίκηση.
Δεν είναι πρόβλημα να διοικεί κάποιος την επιχείρηση που δημιούργησε. Το πρόβλημα αρχίζει όταν δεν υπάρχουν καθορισμένες αρμοδιότητες, έλεγχος και αξιολόγηση των αποτελεσμάτων. Όταν, για παράδειγμα, ένας διευθυντής έχει την ευθύνη για την απόδοση ενός τομέα, αλλά όχι την εξουσία να λάβει τις απαραίτητες αποφάσεις.
Η ουσιαστική εταιρική διακυβέρνηση δεν απομακρύνει τον ιδιοκτήτη από την επιχείρησή του. Δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε η επιχείρηση να μη χρειάζεται διαρκώς την προσωπική του παρέμβαση για να λειτουργήσει.
Από την προσωπική διοίκηση στην οργανωμένη επιχείρηση
Μεταξύ 2012 και 2014 ήμουν CEO μιας βιομηχανικής εταιρείας στη Βουλγαρία, την οποία εξαγόρασαν δύο επενδυτικά κεφάλαια ιδιωτικών συμμετοχών. Είχα συμμετάσχει και στον έλεγχο δέουσας επιμέλειας πριν από την εξαγορά. Μέχρι τότε, την εταιρεία διοικούσαν οι δύο ιδιοκτήτες της με έναν μικρό αριθμό συνεργατών. Όλες οι σημαντικές αποφάσεις περνούσαν από τους ίδιους, χωρίς Διοικητικό Συμβούλιο που να ασκεί ουσιαστική εποπτεία και χωρίς διευθυντές με δικές τους, σαφώς καθορισμένες αρμοδιότητες.
Στη διάρκεια της θητείας μου συγκροτήσαμε νέο Διοικητικό Συμβούλιο, στο οποίο συμμετείχα, ορίσαμε διευθυντές με συγκεκριμένες ευθύνες, καταγράψαμε διαδικασίες και εγκαταστήσαμε SAP. Πάνω σε αυτή τη βάση σχεδιάσαμε τη διάταξη και τη ροή υλικών ενός νέου εργοστασίου και οργανώσαμε τις εξαγωγές προς τη Μέση Ανατολή και την Αφρική, με τον υπεύθυνο εξαγωγών να αναφέρεται απευθείας σε μένα.
Το δυσκολότερο κομμάτι δεν ήταν τα συστήματα. Ήταν να μάθουν οι άνθρωποι, που μέχρι τότε περίμεναν οδηγίες από τους ιδιοκτήτες, να αποφασίζουν μέσα στις αρμοδιότητές τους και να λογοδοτούν για τα αποτελέσματα. Εκεί βρίσκεται η ουσία της αλλαγής: όχι μόνο σε νέους κανόνες και εργαλεία, αλλά σε έναν διαφορετικό τρόπο άσκησης της διοίκησης.
Όταν η επιτυχία του ιδρυτή περιορίζει το επόμενο βήμα
Η μετάβαση αυτή δεν είναι μόνο οργανωτική. Είναι και προσωπική. Ο επιχειρηματίας που δημιούργησε και ανέπτυξε μια εταιρεία έχει εύλογα εμπιστοσύνη στην κρίση του. Η δυσκολία εμφανίζεται όταν αυτή η εμπιστοσύνη μετατρέπεται στην πεποίθηση ότι γνωρίζει καλύτερα από οποιονδήποτε πώς πρέπει να διοικείται κάθε τομέας της: «Εγώ την έφτιαξα, εγώ ξέρω».
Τότε η εμπιστοσύνη μπορεί να περιορίζεται σε έναν στενό οικογενειακό ή προσωπικό κύκλο και η αφοσίωση να μετρά περισσότερο από την επαγγελματική ικανότητα. Δημιουργείται μια κουλτούρα στην οποία η συμφωνία ανταμείβεται περισσότερο από την τεκμηριωμένη διαφωνία.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ένας έμπειρος μάνατζερ που θέτει ερωτήματα ή προτείνει διαφορετικές λύσεις μπορεί να αντιμετωπίζεται ως πηγή δυσκολιών αντί ως πολύτιμος συνεργάτης. Η επένδυση σε στελέχη, ανεξάρτητες συμβουλές και μηχανισμούς ελέγχου γίνεται αντιληπτή κυρίως ως κόστος.
Δεν χαρακτηρίζει αυτή η στάση όλους τους επιχειρηματίες. Πολλοί έχουν δημιουργήσει εξαιρετικά οργανωμένες εταιρείες και εμπιστεύονται ουσιαστικά τις διοικητικές τους ομάδες. Αξίζει όμως να συζητάμε το φαινόμενο, ιδιαίτερα όταν η επιχείρηση έχει αποκτήσει μέγεθος και πολυπλοκότητα που δεν επιτρέπουν πλέον σε έναν άνθρωπο να ελέγχει τα πάντα.
Η εταιρική διακυβέρνηση προϋποθέτει την προθυμία εκείνου που έχει την εξουσία να ακούσει, να αναθέσει αρμοδιότητες και να δεχθεί τον έλεγχο των δικών του αποφάσεων. Αυτό είναι συχνά δυσκολότερο από τη σύνταξη ενός ακόμη κανονισμού.
Η κερδοφορία δεν εξασφαλίζει τη συνέχεια
Στις πολυεθνικές όπου έχω εργαστεί υπάρχουν συνήθως προϋπολογισμοί, δείκτες απόδοσης, εσωτερικοί έλεγχοι και σαφείς γραμμές αναφοράς. Αυτό δεν σημαίνει ότι διοικούνται πάντοτε καλύτερα. Σημαίνει ότι υπάρχουν μηχανισμοί που επιτρέπουν την παρακολούθηση και τον έλεγχο των αποφάσεων.
Μια ελληνική μικρομεσαία επιχείρηση δεν χρειάζεται να αντιγράψει τη γραφειοκρατία μιας πολυεθνικής. Χρειάζεται όμως βασικές αρχές διοίκησης, προσαρμοσμένες στο μέγεθός της. Έχω συναντήσει επιχειρήσεις με σημαντικό κύκλο εργασιών και ικανοποιητικό EBITDA, οι οποίες αντιμετώπιζαν σοβαρά προβλήματα ρευστότητας ή οργάνωσης. Μπορεί μια εταιρεία να εμφανίζει κέρδη, αλλά να δυσκολεύεται να πληρώσει τις υποχρεώσεις της. Να αυξάνει τις πωλήσεις, χωρίς να ελέγχει το κεφάλαιο κίνησης. Να έχει ισχυρή θέση στην αγορά, αλλά να εξαρτάται απόλυτα από ένα ή δύο πρόσωπα. Ο έλεγχος των ταμειακών ροών, η αξιόπιστη πληροφόρηση και η διαχείριση κινδύνων δεν είναι διοικητικές πολυτέλειες. Είναι προϋποθέσεις επιχειρηματικής συνέχειας.
Η διαδοχή ως ευθύνη διοίκησης
Η διαδοχή είναι ένα από τα θέματα στα οποία η διάκριση ανάμεσα στην ιδιοκτησία και στη διοίκηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η μεταβίβαση των μετοχών στην επόμενη γενιά δεν ισοδυναμεί με οργανωμένη διαδοχή στη διοίκηση. Τα παιδιά ενός επιτυχημένου επιχειρηματία δεν έχουν απαραίτητα τις ίδιες ικανότητες, τις ίδιες επιδιώξεις ή το ίδιο ενδιαφέρον για τη λειτουργία της εταιρείας. Αυτό δεν μειώνει ούτε τα ίδια ούτε την οικογενειακή διαδρομή.
Χρειάζεται έγκαιρος σχεδιασμός: ποιος θα αναλάβει, με ποια κριτήρια, με ποια προετοιμασία και με ποιες πραγματικές αρμοδιότητες. Η επιλογή μπορεί να αφορά μέλη της οικογένειας, επαγγελματικά στελέχη ή έναν συνδυασμό των δύο. Η διαδοχή δεν είναι μόνο οικογενειακή υπόθεση. Αφορά τους εργαζόμενους, τους πελάτες, τους προμηθευτές και την αξία της επένδυσης των μετόχων. Είναι ευθύνη απέναντι στην ίδια την επιχείρηση και σε όσους στηρίζονται σε αυτήν.
Άνθρωποι, brain gain και τεχνολογία
Η σχέση ανάμεσα στην κοινωνική διάσταση του ESG και στην εταιρική διακυβέρνηση γίνεται ιδιαίτερα εμφανής όταν συζητάμε για την προσέλκυση και τη διατήρηση στελεχών. Από την εμπειρία μου, ένας καλός μισθός δεν αρκεί για να κρατήσει ανθρώπους που έχουν εργαστεί σε οργανωμένα διεθνή περιβάλλοντα. Χρειάζονται διαφάνεια, αξιοκρατία, εμπιστοσύνη και πραγματικό περιθώριο να κάνουν τη δουλειά για την οποία προσλήφθηκαν.
Αν θέλουμε η επιστροφή Ελλήνων επαγγελματιών από το εξωτερικό να έχει διάρκεια, χρειάζεται να δούμε και το διοικητικό περιβάλλον που τους προσφέρουμε. Η απαίτηση για αποτελέσματα πρέπει να συνοδεύεται από αντίστοιχη εξουσία και σαφή κριτήρια αξιολόγησης.
Η ίδια αδυναμία οργάνωσης που αποθαρρύνει τα έμπειρα στελέχη περιορίζει και την αξιοποίηση της τεχνολογίας. Οι νέες τεχνολογίες και η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορούν να υποστηρίξουν την παραγωγικότητα και τη λήψη αποφάσεων. Δεν μπορούν όμως να υποκαταστήσουν την ευθύνη της διοίκησης. Χωρίς αξιόπιστα δεδομένα, σωστές διαδικασίες και καθορισμένες αρμοδιότητες, ακόμη και τα πιο προηγμένα συστήματα δεν εγγυώνται καλύτερα αποτελέσματα. Η τεχνολογική αναβάθμιση χρειάζεται να συνοδεύεται από διοικητική ωριμότητα.
Το πραγματικό τεστ της διακυβέρνησης
Δεν υπάρχει ένα μοντέλο εταιρικής διακυβέρνησης που να ταιριάζει σε όλες τις επιχειρήσεις. Άλλες ανάγκες έχει μια μεγάλη εισηγμένη εταιρεία και άλλες μια μικρή οικογενειακή επιχείρηση. Το ζητούμενο δεν είναι να προσθέσουμε παντού περισσότερες επιτροπές και κανονισμούς. Είναι να διαμορφώσουμε μηχανισμούς ανάλογους με το μέγεθος, την πολυπλοκότητα και τους κινδύνους κάθε οργανισμού, και να διασφαλίσουμε ότι λειτουργούν.
Μια εταιρεία μπορεί να διαθέτει κώδικα διακυβέρνησης, πολιτικές και εκθέσεις βιωσιμότητας, χωρίς να έχει αλλάξει ουσιαστικά ο τρόπος διοίκησής της. Η τυπική συμμόρφωση έχει αξία όταν αποτυπώνεται και στην καθημερινή πρακτική. Η ελληνική οικογενειακή επιχειρηματικότητα έχει αποδείξει ότι μπορεί να δημιουργεί και να αναπτύσσεται. Το επόμενο βήμα είναι αυτή η δημιουργική δύναμη να μετατρέπεται σε οργανωτική ικανότητα που διαρκεί πέρα από τον ιδρυτή.
Το πραγματικό τεστ της εταιρικής διακυβέρνησης δεν είναι μόνο τι γράφει ο κανονισμός, αλλά τι συμβαίνει όταν ο ιδρυτής απουσιάζει, όταν ένα στέλεχος διαφωνεί και όταν μια απόφαση πρέπει να ελεγχθεί. Εκεί φαίνεται αν έχουμε απλώς μια επιτυχημένη επιχείρηση ή έναν οργανισμό που μπορεί να συνεχίσει και στις επόμενες γενιές.
Αναστάσιος (Τάσος) Παναγιωτόπουλος
Managing Partner, Business Advisory
Arsis Global Consulting
Ο Αναστάσιος (Τάσος) Παναγιωτόπουλος είναι Managing Partner, Business Advisory, στην Arsis Global Consulting. Διαθέτει περισσότερα από 35 χρόνια επαγγελματικής εμπειρίας, εκ των οποίων 22 ως CEO και Γενικός Διευθυντής στην Ελλάδα, στην Κεντρική και Νοτιοανατολική Ευρώπη και στην περιοχή MENA.
Υποστηρίζει ιδιοκτήτες, μετόχους και διοικητικές ομάδες σε θέματα στρατηγικής, εταιρικής διακυβέρνησης, διαχείρισης κινδύνων και σχεδιασμού διαδοχής, με ιδιαίτερη έμφαση στις οικογενειακές επιχειρήσεις. Το 2024 επέστρεψε στο London Business School για πιστοποίηση στην Τεχνητή Νοημοσύνη και στον Ψηφιακό Μετασχηματισμό.
