Οι περισσότεροι από εμάς θεωρούμε τους εαυτούς μας λογικούς και ευγενικούς ανθρώπους. Υπάρχει όμως μια συγκεκριμένη στιγμή μέσα στην ημέρα όπου όλη αυτή η κοινωνική αγωγή εξαφανίζεται: όταν απευθυνόμαστε στις ψηφιακές μας εφαρμογές. Όταν πληκτρολογούμε ή δίνουμε φωνητικές οδηγίες στα νέα προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης, σχεδόν κανείς δεν χρησιμοποιεί λέξεις όπως «παρακαλώ» ή «ευχαριστώ». Αντί για έμμεσες και κομψές διατυπώσεις, χρησιμοποιούμε κοφτές, απόλυτες προσταγές: «Φτιάξε ένα πρόγραμμα», «Διάβασε αυτό το αρχείο», «Μην παραλείψεις κανένα βήμα».
Αυτός ο τρόπος έκφρασης απέχει έτη φωτός από τον τρόπο που μιλάμε μεταξύ μας. Αν κάποιος εργαζόμενος μιλούσε έτσι στους συναδέλφους του στο γραφείο, το μόνο σίγουρο είναι ότι θα απομονωνόταν άμεσα. Η επιστήμη της ανθρώπινης συμπεριφοράς αρχίζει τώρα να εξετάζει έναν σοβαρό κίνδυνο: μήπως αυτή η καθημερινή, απότομη αλληλεπίδραση με τις μηχανές μεταφέρεται ασυνείδητα και στις σχέσεις μας με τους πραγματικούς ανθρώπους;
Γιατί η κοινωνική ευγένεια είναι το «γρασάρισμα» της κοινωνίας
Η ευγένεια δεν είναι απλώς μια επιφανειακή τυπικότητα, αλλά ένας απαραίτητος μηχανισμός επιβίωσης για την οργανωμένη κοινωνία. Όταν καταβάλλουμε την προσπάθεια να είμαστε ευγενικοί με αγνώστους, τους στέλνουμε ένα σήμα ότι είμαστε διατεθειμένοι να συνεργαστούμε μαζί τους, περιμένοντας το ίδιο και από εκείνους. Είναι η βάση για να κρατήσουμε την πόρτα του ασανσέρ, να κάνουμε στην άκρη για να περάσει κάποιος στο πεζοδρόμιο ή να καλέσουμε βοήθεια αν δούμε έναν συνάνθρωπό μας να κινδυνεύει.
Απέναντι στις μηχανές, όμως, δεν έχουμε ανάγκη από τέτοια σήματα. Οι ψηφιακοί βοηθοί είναι προγραμματισμένοι να υπακούουν όσα λάθη κι αν κάνουμε, όση αγένεια κι αν επιστρατεύσουμε. Μάλιστα, η παράλειψη των ευγενικών εκφράσεων κάνει τη διαδικασία πιο ξεκούραστη για τον εγκέφαλό μας, ενώ πολλές φορές οι απόλυτες εντολές οδηγούν σε καλύτερα και πιο γρήγορα αποτελέσματα από τη μηχανή.
Πώς οι συνήθειες του υπολογιστή «μολύνουν» την καθημερινή ομιλία
Το μεγάλο ερώτημα είναι αν μπορούμε να κρατήσουμε αυτούς τους δύο κόσμους διαχωρισμένους. Η επιστήμη της γλωσσολογίας δείχνει ότι αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολο, για τρεις βασικούς λόγους.
Πρώτον, ο εγκέφαλός μας είναι φτιαγμένος να κάνει οικονομία δυνάμεων. Όταν μιλάμε, τείνουμε να ανακυκλώνουμε λέξεις, εκφράσεις και στυλ ομιλίας που χρησιμοποιήσαμε πρόσφατα, επειδή είναι πιο εύκολα προσβάσιμα στη μνήμη μας. Αν περνάμε ώρες δίνοντας κοφτές διαταγές σε μια οθόνη, είναι πολύ πιθανό να χρησιμοποιήσουμε το ίδιο απότομο ύφος και στην επόμενη συζήτηση με τον σύντροφό μας ή τον ντελιβερά.
Δεύτερον, οι τρόποι ομιλίας μεταφέρονται ασυνείδητα από το ένα περιβάλλον στο άλλο. Το βλέπουμε συχνά σε φοιτητές που επιστρέφουν στο πατρικό τους για διακοπές και χρησιμοποιούν άθελά τους την ορολογία της σχολής στους γονείς τους, δημιουργώντας παρεξηγήσεις. Με τον ίδιο τρόπο, το «ρομποτικό» και απαιτητικό ύφος εισβάλλει στις ανθρώπινες συζητήσεις χωρίς καν να το καταλάβουμε.
Ο εγωκεντρισμός των ψηφιακών συντρόφων
Μια άλλη, ακόμη πιο ανησυχητική διάσταση, αφορά τα προγράμματα που είναι σχεδιασμένα να λειτουργούν ως εικονικοί σύντροφοι ή φίλοι. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι χρήστες δεν είναι απαραίτητα αγενείς, αλλά συνηθίζουν σε έναν εντελώς εγωκεντρικό τρόπο επικοινωνίας.
Αυτές οι εφαρμογές ενθαρρύνουν τον χρήστη να μιλάει ακατάπαυστα και αποκλειστικά για τον εαυτό του, τις ανάγκες και τα συναισθήματά του. Η μηχανή δεν θα διακόψει ποτέ, δεν θα διαφωνήσει και δεν θα ζητήσει τον λόγο. Όταν όμως αυτός ο χρήστης βρεθεί σε μια πραγματική παρέα, δυσκολεύεται να ακολουθήσει τους κανόνες του διαλόγου, όπου πρέπει να ακούσει και την άλλη πλευρά. Ήδη πολλοί άνθρωποι που χρησιμοποιούν τέτοια συστήματα δηλώνουν ότι χάνουν το ενδιαφέρον τους για τις ανθρώπινες επαφές, προτιμώντας την εύκολη, χωρίς υποχρεώσεις «συντροφιά» ενός υπολογιστή.
Σε μια εποχή που η κοινωνική συνοχή δέχεται ήδη πλήγματα από την πολιτική πόλωση και τη μείωση των ζωντανών επαφών, η ψηφιακή αγένεια ίσως είναι το τελευταίο πράγμα που χρειαζόμαστε. Η διατήρηση της ευγένειας απέναντι στους συνανθρώπους μας αποτελεί το θεμέλιο της κοινωνικής συνεργασίας, και η προστασία της είναι πιο κρίσιμη από ποτέ.
