Για πάνω από μισό αιώνα, η Δύση ζούσε με ένα δόγμα που έμοιαζε με φυσικό νόμο: το παιδί θα ζήσει καλύτερα από τον πατέρα. Αυτή η υπόσχεση ήταν η «κόλλα» που κρατούσε ενωμένη τη μεσαία τάξη, προσφέροντας ένα ξεκάθαρο μονοπάτι προς την ιδιοκατοίκηση, την αποταμίευση και την κοινωνική άνοδο. Σήμερα, αυτό το οικοδόμημα καταρρέει μπροστά στα μάτια μας. Οι γενιές που γεννήθηκαν από το 1980 και μετά δεν βιώνουν απλώς μια προσωρινή οικονομική στενότητα, αλλά μια ιστορική ανατροπή. Είναι οι πρώτοι που καλούνται να διαχειριστούν τη φτώχεια σε έναν κόσμο που παράγει περισσότερο πλούτο από ποτέ, μόνο που αυτός ο πλούτος έχει αλλάξει χέρια και κατεύθυνση.
Η σύγκριση των αριθμών είναι αμείλικτη. Αν κοιτάξει κανείς το μερίδιο του εθνικού πλούτου που κατείχαν οι προηγούμενες γενιές όταν ήταν τριάντα ετών, η απόσταση από το σήμερα προκαλεί ίλιγγο. Οι παλαιότεροι κατάφεραν να χτίσουν περιουσίες πάνω σε μια σταθερή οικονομική ανάπτυξη, ενώ οι νεότεροι παλεύουν να επιβιώσουν σε ένα περιβάλλον που μοιάζει να τους τιμωρεί επειδή άργησαν να γεννηθούν. Δεν πρόκειται για έλλειψη φιλοδοξίας, αλλά για μια δομική παγίδα όπου οι κανόνες του παιχνιδιού άλλαξαν την ώρα που εκείνοι έμπαιναν στο γήπεδο.
Η στέγη ως επενδυτικό «οχυρό» των λίγων
Αν ψάχνουμε τον κύριο υπαίτιο για τη διάβρωση των ονείρων μιας ολόκληρης γενιάς, πρέπει να κοιτάξουμε τους τοίχους των σπιτιών μας. Η κατοικία, από θεμελιώδες δικαίωμα και βάση της οικογενειακής σταθερότητας, μετατράπηκε σε ένα ψυχρό επενδυτικό προϊόν. Στις περισσότερες ανεπτυγμένες οικονομίες, η τιμή του σπιτιού έχει αποσυνδεθεί πλήρως από το εισόδημα. Εκεί που οι γονείς αγόραζαν σπίτι με λίγα χρόνια εργασίας, οι σημερινοί εργαζόμενοι δυσκολεύονται ακόμα και να καλύψουν το ενοίκιο.
Αυτή η εξέλιξη δεν είναι απλή ακρίβεια, είναι ένας μηχανισμός που τραβάει τα χρήματα από την τσέπη του νέου ενοικιαστή και τα τοποθετεί στον κουμπαρά του μεγάλου ιδιοκτήτη κεφαλαίου. Ο πλούτος δεν διαχέεται πλέον προς τα κάτω, αλλά συσσωρεύεται σε εκείνους που είχαν την τύχη να αγοράσουν ακίνητα όταν οι τιμές ήταν ακόμα γήινες. Έτσι, η νέα γενιά καταλήγει να χρηματοδοτεί την ευημερία του παρελθόντος, στερώντας από τον εαυτό της τη δυνατότητα να χτίσει το δικό της μέλλον.
Η ψευδαίσθηση των πτυχίων και η εργασιακή «ζούγκλα»
Ποτέ άλλοτε μια γενιά δεν ξόδεψε τόσο χρόνο και χρήμα για να μορφωθεί, και ποτέ άλλοτε η μόρφωση δεν πρόσφερε τόσο λίγα σε όρους ασφάλειας. Ζούμε στην εποχή της απόλυτης εργασιακής επισφάλειας. Οι σταθερές καριέρες με τις συλλογικές συμβάσεις και τις εγγυημένες αυξήσεις ανήκουν στο μουσείο της ιστορίας. Στη θέση τους ήρθε ένα μοντέλο ευέλικτης απασχόλησης, όπου ο εργαζόμενος καλείται να είναι «συνεργάτης» ή ελεύθερος επαγγελματίας, αναλαμβάνοντας ο ίδιος όλο το ρίσκο της αγοράς.
Το timing αποδείχθηκε πιο ισχυρό από το πτυχίο. Οι νεότεροι μπήκαν στην αρένα αμέσως μετά τη μεγάλη κρίση του 2008, σε μια περίοδο στασιμότητας των μισθών και τεράστιου χρέους. Ξεκίνησαν από χαμηλότερο σκαλοπάτι και, αντί να ανεβαίνουν, παλεύουν απλώς να μην πέσουν. Όταν η εργασία δεν μετατρέπεται σε αποταμίευση και η αποταμίευση δεν μπορεί να γίνει περιουσία, το κοινωνικό συμβόλαιο δεν ραγίζει απλώς, θρυμματίζεται.
Η πολιτική έκρηξη της διαγενειακής οργής
Η οικονομική απόγνωση δεν μένει ποτέ κλεισμένη μέσα στους τοίχους των σπιτιών. Μετατρέπεται σε πολιτικό θυμό και αμφισβήτηση των πάντων. Η έντονη πόλωση που βλέπουμε σήμερα δεν είναι τίποτα άλλο από την κραυγή μιας γενιάς που νιώθει ότι το σύστημα δεν έχει πια θέση για εκείνη. Όταν οι νέοι αισθάνονται ότι η δημοκρατία δεν μπορεί να τους εξασφαλίσει μια αξιοπρεπή ζωή, τότε στρέφονται σε “ακραίες” λύσεις, συχνά συγκρουόμενοι με τις παλαιότερες γενιές που θέλουν να διατηρήσουν τα κεκτημένα τους.
Αν η διαγενειακή πρόοδος σταματήσει να αποτελεί τη βεβαιότητα της κοινωνίας μας, τότε η εμπιστοσύνη στους θεσμούς θα συνεχίσει να εξατμίζεται. Το στοίχημα πλέον δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι ζήτημα σταθερότητας του ίδιου του πολιτισμού μας. Αν δεν βρεθεί τρόπος να ξανανοίξει η πόρτα της ευημερίας για τους πολλούς, τότε το «σπάσιμο» του κοινωνικού συμβολαίου θα είναι μόνο η αρχή μιας πολύ μεγαλύτερης και πιο επώδυνης θεσμικής ρήξης.
