Αποφασιστικά βήματα για την ενίσχυση του μηχανισμού προσαρμογής άνθρακα στα σύνορα κάνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, επιχειρώντας να κλείσει κενά, να αποτρέψει καταχρήσεις και να διασφαλίσει ότι η μείωση των εκπομπών δεν μεταφέρεται απλώς εκτός ευρωπαϊκού εδάφους. Οι νέες προτάσεις, που παρουσιάστηκαν μετά από εκτενή διαβούλευση με τη βιομηχανία και διεθνείς εταίρους, φιλοδοξούν να ενισχύσουν τόσο την περιβαλλοντική αποτελεσματικότητα όσο και την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής παραγωγής.
Ο μηχανισμός, ο οποίος ήδη εφαρμόζεται πιλοτικά, επιβάλλει κόστος στις εκπομπές που ενσωματώνονται σε εισαγόμενα προϊόντα, ώστε να μην υπονομεύονται οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις που λειτουργούν υπό αυστηρότερους περιβαλλοντικούς κανόνες. Ωστόσο, η εμπειρία των πρώτων ετών εφαρμογής ανέδειξε αδυναμίες, τις οποίες η Επιτροπή επιχειρεί τώρα να αντιμετωπίσει με ένα πιο ολοκληρωμένο πλαίσιο.
Διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής από το 2028
Κομβικής σημασίας θεωρείται η απόφαση να επεκταθεί, από την 1η Ιανουαρίου 2028, το πεδίο εφαρμογής του μηχανισμού σε προϊόντα που καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες χάλυβα και αλουμινίου. Μέχρι σήμερα, το μέτρο αφορούσε κυρίως βασικά υλικά, όπως το τσιμέντο, ο χάλυβας, το αλουμίνιο και η ηλεκτρική ενέργεια. Όμως, η χρήση αυτών των υλικών σε πιο σύνθετα προϊόντα δημιουργούσε νέους κινδύνους μεταφοράς της παραγωγής σε χώρες με χαλαρότερους περιβαλλοντικούς κανόνες.
Η επέκταση αφορά κυρίως βιομηχανικά προϊόντα της εφοδιαστικής αλυσίδας, όπως εξαρτήματα βαριάς μηχανολογίας και εξειδικευμένος εξοπλισμός, ενώ μικρότερο μέρος αφορά καταναλωτικά αγαθά. Στόχος είναι να αποφευχθεί το ενδεχόμενο ευρωπαϊκές επιχειρήσεις να επιβαρύνονται με υψηλότερο κόστος πρώτων υλών, την ώρα που ανταγωνιστικά προϊόντα εισάγονται χωρίς αντίστοιχες υποχρεώσεις.
Αυστηρότεροι έλεγχοι και κλείσιμο «παραθύρων»
Παράλληλα, η Επιτροπή προτείνει σειρά μέτρων για την αποτροπή καταστρατηγήσεων. Με βάση τα διδάγματα της μεταβατικής περιόδου, ενισχύεται η ιχνηλασιμότητα των προϊόντων και αυστηροποιούνται οι απαιτήσεις υποβολής στοιχείων, ώστε να περιοριστούν φαινόμενα υποεκτίμησης των εκπομπών.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ανακύκλωση, με την ενσωμάτωση υπολειμμάτων χάλυβα και αλουμινίου στην εκτίμηση των εκπομπών, ώστε η περιβαλλοντική επιβάρυνση να αποτυπώνεται με μεγαλύτερη ακρίβεια τόσο για τα ευρωπαϊκά όσο και για τα εισαγόμενα προϊόντα. Σε περιπτώσεις όπου τα δηλωθέντα στοιχεία κρίνονται αναξιόπιστα, η Επιτροπή θα έχει τη δυνατότητα να απαιτεί πρόσθετες αποδείξεις ή να εφαρμόζει τυποποιημένες τιμές.
Προσωρινή στήριξη για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις
Αναγνωρίζοντας τον κίνδυνο απώλειας ανταγωνιστικότητας σε αγορές εκτός Ευρώπης, η Επιτροπή προχωρά στη δημιουργία ενός προσωρινού ταμείου στήριξης για τους παραγωγούς που πλήττονται. Το ταμείο θα επιστρέφει μέρος του κόστους που προκύπτει από την τιμολόγηση των εκπομπών, υπό την προϋπόθεση ότι οι επιχειρήσεις αποδεικνύουν ουσιαστικές προσπάθειες για τη μείωσή τους.
Η χρηματοδότηση θα προέλθει εν μέρει από τα έσοδα του ίδιου του μηχανισμού, ενώ το υπόλοιπο θα καλυφθεί μέσω του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού. Πρόκειται για μια προσπάθεια εξισορρόπησης ανάμεσα στην περιβαλλοντική φιλοδοξία και την ανάγκη διατήρησης της βιομηχανικής βάσης της Ευρώπης.
Θετικός απολογισμός της μεταβατικής περιόδου
Μαζί με τις νέες προτάσεις, δημοσιεύθηκε και απολογιστική έκθεση για την εφαρμογή του μηχανισμού από το 2023 έως το τέλος του 2025. Σύμφωνα με τα ευρήματα, το μέτρο λειτούργησε ως μοχλός πίεσης και εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενθαρρύνοντας τρίτες χώρες να εξετάσουν πολιτικές τιμολόγησης των εκπομπών.
Η έκθεση επισημαίνει ότι η τεχνική υποστήριξη και η διεθνής συνεργασία έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ομαλή εφαρμογή του μέτρου, ενώ χαράσσει τον οδικό χάρτη για την πλήρη ενεργοποίησή του από το 2026 και μετά.
Ένα εργαλείο για το 2050
Ο μηχανισμός προσαρμογής άνθρακα αποτελεί βασικό πυλώνα της ευρωπαϊκής στρατηγικής για κλιματική ουδετερότητα έως το 2050. Σε συνδυασμό με το σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών, φιλοδοξεί να διασφαλίσει ότι η περιβαλλοντική μετάβαση δεν θα οδηγήσει σε απώλεια θέσεων εργασίας ή σε μεταφορά της ρύπανσης εκτός συνόρων.
Όπως επισημαίνουν στελέχη της Επιτροπής, η ενίσχυση του μηχανισμού δεν αποσκοπεί στην τιμωρία, αλλά στη δημιουργία ίσων όρων ανταγωνισμού και στην επιβράβευση όσων επενδύουν σε καθαρότερη παραγωγή. Σε μια περίοδο αυξημένων γεωπολιτικών και οικονομικών πιέσεων, η Ευρώπη επιχειρεί να αποδείξει ότι η βιομηχανική ισχύς και η κλιματική φιλοδοξία μπορούν να συμβαδίσουν.
