Καθώς εισερχόμαστε βαθύτερα στην τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, δεν είναι απλώς τα μεμονωμένα γεγονότα που πρέπει να μας προβληματίσουν αλλά το συνολικό μοτίβο που διαμορφώνεται: ένα σύμπλεγμα γεωπολιτικών εντάσεων, οικονομικών ανισορροπιών και περιβαλλοντικών πιέσεων που υπονομεύουν τις παραδοσιακές υποθέσεις για πρόοδο και ευημερία.
Μέσα στη διεθνή σκηνή, ιδέες και αντιλήψεις που άλλοτε έμοιαζαν περιθωριακές έχουν μετατραπεί σε κεντρικές πολιτικές της παγκόσμιας δυναμικής. Οι ανταγωνισμοί ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις δεν περιορίζονται πλέον σε στρατιωτικές εντάσεις, έχουν επεκταθεί στο εμπόριο, στην τεχνολογία, στα ενεργειακά δίκτυα και στην πρόσβαση σε κρίσιμους φυσικούς πόρους όπως οι σπάνιες γαίες. Αυτές οι εντάσεις, που επιδεινώνονται μέσω δασμών και περιορισμών στις εφοδιαστικές αλυσίδες, αναδεικνύουν την αβεβαιότητα που διαπερνά το παγκόσμιο σύστημα και καθιστούν τη σταθερότητα μια μάλλον εύθραυστη κατάκτηση παρά δεδομένη προοπτική.
Η ίδια η παγκόσμια ανάπτυξη, αν και προβλέπεται (στα χαρτιά) να διατηρήσει κάποια ανθεκτικότητα, αντιμετωπίζει επιβράδυνση και νέες πιέσεις που δεν μπορούν να αγνοηθούν. Η εμμονή στην οικονομική μεγέθυνση ως πανάκεια για κοινωνική ευημερία έχει αρχίσει να δείχνει τα όριά της, αφού οι παραδοσιακές δομές παραγωγής και κατανάλωσης δυσκολεύονται να ανταποκριθούν σε έναν κόσμο όπου οι πόροι στερεύουν και οι ανισότητες εντείνονται.
Ταυτόχρονα, οι περιφερειακές κρίσεις, αντανακλούν μια πραγματικότητα όπου τα κράτη και οι πολίτες αγωνίζονται να διατηρήσουν στοιχειώδη επίπεδα επιβίωσης. Σε πολλές περιπτώσεις, η κοινωνική συνοχή δοκιμάζεται από την έλλειψη πρόσβασης σε βασικά αγαθά και υπηρεσίες, από την κρίση ενέργειας έως το πληθωρισμό που απομυζά το εισόδημα των πολιτών.
Οι γεωπολιτικές εντάσεις δεν είναι πια απομακρυσμένα θέματα που αφορούν μόνο ειδικούς. Έχουν εισχωρήσει στη δυνητική καθημερινότητα όλων μας· η ανθρώπινη ασφάλεια, η σταθερότητα των αγορών και το διεθνές εμπόριο υπόκεινται σε κινδύνους που ξεπερνούν τα σύνορα και τις δομές που θεωρούσαμε δεδομένες. Σε αυτό το περιβάλλον, οι παραδοσιακές συμμαχίες και θεσμοί φαίνεται να δοκιμάζονται από εσωτερικές και εξωτερικές πιέσεις, δημιουργώντας ένα σκηνικό όπου οι επιλογές δεν αφορούν πλέον μόνο πρόοδο, αλλά κυρίως την ικανότητα επιβίωσης.
Αντίστοιχα, η κλιματική κρίση και τα περιβαλλοντικά όρια του πλανήτη δεν επιτρέπουν πλέον στις κοινωνίες να στηρίζονται στις ίδιες στρατηγικές που κατεύθυναν την ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών. Το παρατεταμένο πάγωμα της δράσης για το περιβάλλον και η αδυναμία αντιμετώπισης των οικολογικών προκλήσεων εντείνουν την αίσθηση ότι η «βιωσιμότητα» ως όραμα μετατρέπεται σε στόχο που μοιάζει όλο και πιο μακρινός. Χωρίς ριζικές αλλαγές στον τρόπο που παράγουμε και καταναλώνουμε, η επιβίωση των ίδιων των κοινωνικών και οικολογικών συστημάτων τίθεται υπό αμφισβήτηση.
Τελικά, δεν βρίσκεται μόνο η ανθρωπότητα σε καμπή, αλλάζουμε εμείς ως κοινωνίες και αντιλήψεις. Σε μια εποχή που οι δομές που υποστήριζαν την πρόοδο δείχνουν να θρυμματίζονται κάτω από το βάρος της πολυδιάστατης κρίσης, η έννοια της επιβίωσης και η λέξη «επιβιωσιμότητα» αντικαθιστά όλο και περισσότερο τη λέξη «βιωσιμότητα» στο λεξιλόγιο των εθνικών και διεθνών πολιτικών. Όχι γιατί μια τέτοια μετατόπιση είναι οιωνός οριστικής παρακμής, αλλά γιατί αντικατοπτρίζει την ωμή πραγματικότητα ενός κόσμου όπου η διαχείριση κινδύνου και η ανθεκτικότητα γίνονται πρωταρχικοί στόχοι ακόμη και πριν από οποιαδήποτε ιδέα ευημερίας.
Σε αυτή τη νέα περίοδο, δεν είναι μόνο η πολιτική ή η οικονομία που πρέπει να επανεξεταστούν. Είναι οι αξίες και οι προτεραιότητες που καθοδηγούν τις ανθρώπινες κοινότητες και αν δεν το κάνουμε, κινδυνεύουμε να δούμε τη φράση «επιβιωσιμότητα» να μετατρέπεται από προσωρινό προορισμό σε μόνιμη κατάσταση.
