«Εν αρχή ην ο λόγος», αποτελώντας την αρχή των πάντων και το σημαντικότερο εργαλείο της ανθρώπινης πορείας. Ασφαλώς γνωρίζουμε πολλά για άλλα εργαλεία (π.χ. φωτιά, τροχό, εφευρέσεις, ανακαλύψεις), αλλά μάλλον όχι όσα και όπως θα έπρεπε για τον λόγο.
Δεν θα καταπιαστούμε με την ιστορία του, απλά θα ρίξουμε μια ματιά σε κάποιες σημαντικές παραμέτρους, κάτι σαν νοητική γυμναστική, με συγκεκριμένες ασκήσεις σε ένα ζήτημα ύψιστης σημασίας που καθορίζει τι και πώς αντιλαμβανόμαστε.
Είναι φυσικό ο λόγος να εργαλειοποιείται και να καθορίζεται σε μεγάλο ποσοστό από τους έχοντες την εξουσία, με ευνόητες στοχεύσεις. Ο εξουσιαστικός λόγος δεν χρειάζεται να απαγορεύσει. Αρκεί να ονομάσει, να επιλέξει ρήμα, να μετατοπίσει ένα επίθημα και να θολώσει μια ευθύνη. Καθιστώντας σαφές στους προσεκτικότερους ότι η γλώσσα δεν περιγράφει απλώς την πραγματικότητα, αλλά τη διαμορφώνει. Ο Michel Foucault το έθεσε ωμά λέγοντας ότι «η εξουσία παράγει λόγο και ο λόγος παράγει αλήθειες».
Μερικές ασκήσεις σκέψης
- Όταν ένα όνομα παγιωθεί, η έννοια υποτάσσεται. Γι’ αυτό και η Σαρακοστή και η Πεντηκοστή, έχοντας και οι δυο από 48 ημέρες, δεν ενοχλούν που δεν αντιστοιχούν ακριβώς στον αριθμό που δηλώνουν. Το όνομα προηγείται της αριθμητικής.
- Άλλο το «φέρω» και άλλο το «δίδω». Κι όμως, ο πολίτης ονομάζεται «ψηφοφόρος», με τον κυρίαρχο λόγο να του προσδίδει την (επίπλαστη) ισχύ του φέροντος, του έχοντος (όπως ο νικηφόρος, ο κερασφόρος, ο οπλοφόρος κ.α.). Εν προκειμένω όμως δεν «φέρει» αλλά δίνει, παρέχει ισχύ! Θα έπρεπε να είναι ψηφοδότης, ακριβώς όπως όταν δίνεις αίμα δεν είσαι αιμοφόρος αλλά αιμοδότης!
- Σχετικό(;) με τα παραπάνω και το «ψηφοδέλτιο». Σε καμία άλλη δόκιμη λέξη το «δελτίο» δεν επιβιώνει ως δεύτερο συνθετικό. Το δελτίο συνήθως προηγείται: δελτίο τύπου, δελτίο ειδήσεων, δελτίο αποστολής. Μόνο στην ψήφο το δελτίο συγχωνεύεται. Η βούληση πακετάρεται σε τυποποιημένο αντικείμενο και η πράξη περιορίζεται σε έντυπο…
- Ακόμη και ο χρόνος ιεραρχείται. Λέμε «παραθερίζω», με το καλοκαίρι να γίνεται ρήμα, επιθυμία, κοινωνικό δικαίωμα. Δεν λέμε «παραχειμάζω». Ο χειμώνας έμεινε κατάσταση, όχι επιλογή. Εδώ η (κατευθυνόμενη) γλώσσα αποτυπώνει τεχνηέντως τι αξίζει να οργανώνεται και τι απλώς να υπομένεται.
- Τέλος, υπάρχει το πιο σιωπηλό κεφάλαιο: Τα αρσενικά χωρίς αντίστοιχο θηλυκό. Όχι τα βιολογικά, αλλά τα θεσμικά, εκεί όπου η γραμματική προηγήθηκε της κοινωνικής ισότητας. Εκεί όπου το γένος της λέξης έγινε πρότυπο εξουσίας. Όταν δεν κατονομάζεται το θηλυκό, δεν απουσιάζει μόνο μορφολογικά αλλά και συμβολικά. Αυτό το αφήνουμε ως άσκηση σκέψης, την οποία όσοι κάνουν βαθιά, θα εκπλαγούν.
Εν κατακλείδι
Ο George Orwell στο 1984 δεν εφηύρε τη «νέα ομιλία» για λογοτεχνικό στολίδι, αλλά για να δείξει ότι αν περιορίσεις το λεξιλόγιο, περιορίζεις τη σκέψη και αν αλλάξεις τη λέξη, αλλάζεις το όριο του νοητού.
Η εξουσία δεν χρειάζεται να φωνάζει. Χρειάζεται μόνο να καθορίζει ποιος «φέρει» και ποιος «δίνει», ποια εποχή γίνεται ρήμα και ποια όχι, ποιο φύλο κατονομάζεται και ποιο υπονοείται, ποια στοιχεία προβάλλονται και ποια αποκρύπτονται ή παραποιούνται.
«Μορφώστε το κεφάλι ενός λαού. Δεν θα χρειαστεί να το κόψετε», έλεγε ο Victor Hugo. Η γλώσσα είναι πεδίο σκέψης, αντίληψης, άσκησης, αλλά και μάχης. Και στους πονηρούς καιρούς μας, μπορεί να βοηθήσει να κατανοήσουμε πολύ περισσότερα από όσα φαίνονται ή επιτρέπεται να φαίνονται. Το «cogito ergo sum» του René Descartes (και όχι «Καρτέσιου»! Άλλο μεγάλο κεφάλαιο αυτό…) δεν είναι τόσο απλοϊκό όσο ακούγεται…
