«Αυτός είναι καλός» λέμε συχνά, κρίνοντας επιφανειακά μια επιφανειακή συμπεριφορά! «Όλοι είμαστε καλοί, οι κακοί είναι στη φυλακή» απαντά η γνωστή ειρωνική ρήση των σκεπτικιστών. «Fronti nulla fides» (μην εμπιστεύεσαι την όψη) έλεγαν οι Ρωμαίοι και «ου το φαίνεσθαι αλλά το είναι» έλεγε ο Σωκράτης.
Χαμόγελα, χαιρετισμοί, φιλοφρονήσεις και μικρές ευγενικές χειρονομίες συνθέτουν μια καθημερινότητα γεμάτη από ανθρώπους που δείχνουν «καλοί». Όμως πόσοι είναι πράγματι;
Η κοινωνική ευγένεια είναι εύκολη, αφού κοστίζει ελάχιστα και δεν εκθέτει, αλλά -αντίθετα- χτίζει ένα προφίλ. Στον αντίποδα, η πραγματική ευγένεια έχει κόστος…
Μια αποκαλυπτική μελέτη
Ερευνητές από το University of Oxford επιχείρησαν να χαρτογραφήσουν ακριβώς αυτή τη διαφορά, δηλαδή πότε μια πράξη είναι απλώς κοινωνικά ορθή και πότε πηγάζει από αυθεντικό εσωτερικό κίνητρο. Η έρευνα ανέλυσε συμπεριφορές και κίνητρα πίσω από πράξεις βοήθειας. Το βασικό εύρημα ήταν αποκαλυπτικό:
Οι περισσότεροι άνθρωποι επιλέγουν να βοηθήσουν όταν υπάρχει μια ισορροπία ανάμεσα στην προσπάθεια και στο όφελος, κοινωνικό, συναισθηματικό ή έστω ηθικό. Δηλαδή, βοηθούν όταν «τους συμφέρει» ψυχικά ή κοινωνικά. Υπάρχει όμως ένα μικρότερο, ξεχωριστό υποσύνολο ανθρώπων, που συνεχίζει να βοηθά ακόμη κι όταν η πράξη απαιτεί χρόνο, ενέργεια, κόπο ή προσωπική δυσφορία. Όταν δεν υπάρχει άμεση ανταμοιβή, όταν κανείς δεν κοιτάζει. Και εκεί βρίσκεται η διαχωριστική γραμμή…
Σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτό που διαφοροποιεί την επιφανειακή ευγένεια από την αυθεντική ευγένεια και καλοσύνη, δεν είναι η συχνότητα των πράξεων αλλά το κίνητρο. Οι αυθεντικά ευγενικοί και καλοσυνάτοι δεν λειτουργούν υπολογιστικά, δεν ζυγίζουν το προσωπικό κέρδος, δεν ενδιαφέρονται για την ανταμοιβή ούτε για το χειροκρότημα.
Η ευγένεια δεν είναι συμπεριφορά αλλά στάση
Υπάρχει μια κατηγορία ανθρώπων που ξέρει άψογα τον κώδικα και τον έχει υιοθετήσει, καθώς η κοινωνική ευγένεια είναι εργαλείο εικόνας σε μια εποχή που η εικόνα έχει την απόλυτη πρωτοκαθεδρία. Άνθρωποι που λένε «ευχαριστώ» και «παρακαλώ», χαμογελούν και δείχνουν «πολιτισμένοι». Όταν όμως διακυβευτεί κάτι δικό τους, η ευγένεια εξατμίζεται. Ο τόνος αλλάζει, η μάσκα πέφτει και η προτεραιότητα δεν είναι πια ο άλλος, αλλά το «εγώ».
Αντίθετα, η καλοσύνη δεν είναι εργαλείο εικόνας (συχνά μάλιστα εκλαμβάνεται και ως αδυναμία!) αλλά επιλογή χαρακτήρα. Ο «ευγενικός» άνθρωπος φέρεται σωστά όταν το περιβάλλον το επιβάλει. Ο καλοσυνάτος φέρεται σωστά ακόμη κι όταν δεν τον βλέπει κανείς και κυρίως όταν έχει κόστος. Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο άβολη αλήθεια: Η ευγένεια είναι συχνά στρατηγική, η καλοσύνη όμως είναι ρίσκο.
Τα χαρακτηριστικά των «ευγενικών» ανθρώπων
- Επιλεκτική ευγένεια: Είναι ευγενικοί όταν το περιβάλλον το επιβάλλει ή όταν υπάρχει όφελος. Η συμπεριφορά τους προσαρμόζεται ανάλογα με το ποιος βρίσκεται απέναντί τους και τι διακυβεύεται
- Εικόνα πάνω από την ουσία: Δίνουν έμφαση στον τρόπο, όχι στο περιεχόμενο. Προτεραιότητα έχει να φαίνονται σωστοί, όχι απαραίτητα να είναι δίκαιοι ή υποστηρικτικοί
- Υπολογιστική καλοσύνη: Ζυγίζουν ασυνείδητα το κόστος. Αν η πράξη απαιτεί χρόνο, κόπο ή προσωπικό ρίσκο, συχνά υποχωρούν. Η ευγένεια λειτουργεί όσο δεν «βαραίνει»
- Αποφυγή σύγκρουσης: Προτιμούν να παραμείνουν «καλοί» παρά ειλικρινείς. Δεν λένε εύκολα μια δύσκολη αλήθεια, ακόμη κι όταν θα ήταν ωφέλιμη
- Συναισθηματική απόσταση: Μπορεί να χαμογελούν και να μιλούν με ήπιο τόνο, αλλά σπάνια εμπλέκονται ουσιαστικά στο πρόβλημα του άλλου. Η στάση τους είναι τυπική, όχι βαθιά συμμετοχική
- Ευγένεια υπό όρους: Όταν νιώσουν ότι αμφισβητούνται, ότι θίγονται ή ότι απειλούνται, ο ευγενικός μανδύας πέφτει γρήγορα. Η αντίδραση γίνεται αιχμηρή, ειρωνική ή ψυχρή.
Τα χαρακτηριστικά των αυθεντικά καλοσυνάτων ανθρώπων
- Ενσυναίσθηση: Η ικανότητα να κατανοούν και να συμμερίζονται τα συναισθήματα των άλλων, αποδεχόμενοι τις προοπτικές τους με σεβασμό και χωρίς κριτική
- Αλτρουισμός: Η διάθεση να πράττουν υπέρ των άλλων χωρίς αντάλλαγμα, που αποτελεί την ουσία της αυθεντικής καλοσύνης
- Προσεκτική ακρόαση: Η ικανότητα να ακούνε πραγματικά τον άλλο, δημιουργώντας ασφάλεια και ελευθερία έκφρασης, χωρίς να διακόπτουν ή να επαναφέρουν τη συζήτηση στον εαυτό τους
- Σεβασμός: Η αναγνώριση της αξίας και της αξιοπρέπειας του άλλου, εκφραζόμενη με τη στάση «σε βλέπω ολόκληρο, σε ακούω και σε σέβομαι»
- Συμπόνια: Η διάθεση όχι μόνο να κατανοούν τον πόνο των άλλων, αλλά και να τον ανακουφίζουν με καλοσύνη και κατανόηση.
Ως κατακλείδα, ας σημειώσουμε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είμαστε και τα δύο και δεν υπάρχουν ξεκάθαρες διακρίσεις. Υπάρχει ωστόσο μια εμφανής ή αφανής κλίμακα που μπορούμε να διαπιστώσουμε («εξ όνυχος τον λέοντα» έλεγε ο Αλκαίος), υπάρχει εσωτερική δουλειά ή η απουσία της…
