Κάθε φορά που η βροχή σκεπάζει την Αττική, η πόλη μοιάζει να θυμάται αυτά που εμείς ξεχάσαμε. Το νερό κυλάει σαν να αναζητά τις παλιές του διαδρομές, αυτές που υπήρχαν πριν το τσιμέντο, πριν τις λεωφόρους, πριν οι άνθρωποι πιστέψουν πως μπορούν να δαμάσουν μια φύση που απλώς περιμένει υπομονετικά να πάρει πίσω τον χώρο της. Οι πλημμύρες δεν είναι κάτι νέο, είναι το αρχαιότερο φυσικό μάθημα. Εκείνο που οι παππούδες ήξεραν καλά: πως τα ρέματα δεν πρέπει να τα κλείνεις, και το νερό δεν πρέπει να το προσβάλλεις.
Οι ειδικοί το επαναλαμβάνουν, συχνά με μια ηρεμία που μοιάζει να προσπαθεί να πείσει μια κοινωνία αποσβολωμένη από εικόνες δρόμων που μετατρέπονται σε ποτάμια. Οι ειδικοί θυμίζουν πως οι πλημμύρες ήταν εδώ πολύ πριν μιλήσουμε για «κλιματική κρίση». Το ρεκόρ βροχής στην Αθήνα σημειώθηκε το 1899. Η πιο πολύνεκρη πλημμύρα συνέβη το 1896.
Όμως το γεγονός ότι η φύση έχει τον δικό της ρυθμό δεν σημαίνει πως οι πλημμύρες είναι αναπόφευκτες. Το νερό δεν φουσκώνει τυχαία. Το τσιμεντωμένο έδαφος δεν απορροφά, τα ρέματα που κάποτε ανέπνεαν έχουν γίνει δρόμοι, οι φυσικές κοίτες έχουν παραχωθεί κάτω από πολυκατοικίες και άσφαλτο. Η αστικοποίηση στην Αττική γιγαντώθηκε οριζόντια και κάθετα χωρίς να σκεφτεί τον δικό της οργανισμό, χωρίς να σεβαστεί το ανάγλυφο που τη γέννησε.
Ο Ευθύμιος Λέκκας προειδοποιεί χρόνια τώρα πως, σε περιοχές όπως η Μάνδρα, τα νερά δεν «εκδικούνται»· απλώς συνεχίζουν το μονοπάτι που είχαν πάντα. Η φύση δεν ενδιαφέρεται για τα ανθρώπινα σύνορα. Και όταν ο οικιστικός ιστός μπαίνει εγκάρσια σε ένα ρέμα, δεν χρειάζεται ιδιαίτερη φαντασία για να προβλέψει κανείς το αποτέλεσμα. Η έντονη βροχή, η ραγδαία διάβρωση του εδάφους καθιστούν το φαινόμενο ακόμα πιο επικίνδυνο.
Παράλληλα, η κλιματική αλλαγή, ανεξάρτητα από το αν εντείνει τα ακραία φαινόμενα ή απλώς αλλάζει τη συχνότητά τους, μας θυμίζει κάτι ουσιαστικό: ότι οι πόλεις του 20ού αιώνα δεν είναι φτιαγμένες για τις προκλήσεις του 21ου. Η Αττική, όπως σημειώνουν αρχιτέκτονες και μηχανικοί, παραμένει ευάλωτη γιατί ο σχεδιασμός της έχει μείνει πίσω. Ο Κηφισός λειτουργεί σαν ποταμός της δεκαετίας του ’50 σε μια πόλη με πληθυσμό και κίνηση του 2025. Τα 250 σημεία υψηλής επικινδυνότητας, εκ των οποίων πολλά σχολεία και παιδικοί σταθμοί, είναι μόνο η κορυφή ενός παγόβουνου που αρνούμαστε να κοιτάξουμε.
Και την ίδια ώρα συζητάμε για λήψη μέτρων που είναι περισσότερο τεχνικές παρεμβάσεις παρά αλλαγές φιλοσοφίας. Η ανθεκτικότητα δεν είναι απλώς νέα έργα και αγωγοί, είναι μια νέα αντίληψη για το πώς πρέπει να ζούμε. Οι πόλεις που αντέχουν στις κρίσεις δεν είναι αυτές που χτίζουν περισσότερα τείχη απέναντι στη φύση, αλλά αυτές που συνεργάζονται μαζί της. Επαναφορά ρεμάτων, αποσυμφόρηση του αστικού ιστού, πράσινες ζώνες, υποδομές που δεν λειτουργούν ως εμπόδια αλλά ως δίκτυα ζωής.
Κάποιος έγραψε πως «ό,τι δεν έχει ρίζες, θα ξεριζωθεί». Η Αττική μοιάζει να έχασε τις ρίζες της όταν θεώρησε ότι η φύση είναι κάτι προς εξάλειψη, όχι προς ενσωμάτωση. Η βιωσιμότητα δεν είναι μόδα, είναι επιστροφή σε μια σοφία που εγκαταλείψαμε. Η ανθεκτικότητα δεν είναι τεχνικός όρος, είναι η ικανότητα μιας κοινωνίας να μάθει, κι όχι απλώς να αντιδρά.
Και ίσως αυτή να είναι η δυσκολότερη πρόκληση: όχι να σταματήσουμε τις πλημμύρες, αλλά να σταματήσουμε να φερόμαστε σαν να μπορούμε να τις εξαφανίσουμε. Η πόλη που θέλουμε να έχουμε πρέπει να συμβιβαστεί με τη γη πάνω στην οποία στέκεται. Και όσο πιο γρήγορα το καταλάβουμε, τόσο λιγότερο θα μοιάζει κάθε καταιγίδα με μια υπενθύμιση του πόσο εύκολα πνίγεται μια πρωτεύουσα που θέλησε να ξεχάσει τον ίδιο της τον εαυτό.
