Η παγκόσμια ημέρα κατά της ερημοποίησης και της ξηρασίας τιμάται κάθε χρόνο στις 17 Ιουνίου, με στόχο την ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με την υποβάθμιση της γης και την προώθηση βιώσιμων πρακτικών διαχείρισης των εδαφών για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας και της κλιματικής αλλαγής.
Η υποβάθμιση του εδάφους αποτελεί ένα κρίσιμο περιβαλλοντικό και κοινωνικό ζήτημα, με επιπτώσεις που επηρεάζουν άμεσα την ποιότητα ζωής και τη βιωσιμότητα του πλανήτη. Η ερημοποίηση συμβαίνει όταν η παραγωγική γη χάνει τη γονιμότητά της. Οφείλεται κυρίως στην κλιματική αλλαγή και σε ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η υπερβόσκηση, η αποψίλωση των δασών και οι μη βιώσιμες γεωργικές πρακτικές.
Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό και για την Ελλάδα, καθώς περίπου το ένα τρίτο του εδάφους της αντιμετωπίζει υψηλό κίνδυνο ερημοποίησης, ιδίως σε περιοχές της νότιας ηπειρωτικής χώρας, των νησιών και της ανατολικής Πελοποννήσου.
Σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, η ξηρασία και η διάβρωση του εδάφους θέτουν σε κίνδυνο την επισιτιστική ασφάλεια, οδηγούν στην καταστροφή καλλιεργειών και προκαλούν εκτοπισμό πληθυσμών. Στη σχετική ιστοσελίδα του Ο.Η.Ε. αναφέρονται τα ακόλουθα:
Ερημοποίηση
Η ερημοποίηση ή απερήμωση συνιστά ένα από τα σοβαρότερα περιβαλλοντικά ζητήματα της εποχής μας, κατατάσσοντας την ανάμεσα στις μεγαλύτερες προκλήσεις για τη βιώσιμη ανάπτυξη του πλανήτη.
Παρά την κοινή εντύπωση, η ερημοποίηση δεν ταυτίζεται με την προέλαση αμμολόφων ή την εξάπλωση των ερήμων. Αντιθέτως, πρόκειται για τη σταδιακή και επίμονη υποβάθμιση των οικοσυστημάτων των ξηρών περιοχών ως αποτέλεσμα, κυρίως, της ανθρώπινης δραστηριότητας και της κλιματικής αλλαγής. Αγροτικές πρακτικές, όπως η εντατική καλλιέργεια που εξαντλεί τα θρεπτικά συστατικά του εδάφους, η υπερβόσκηση, η αποψίλωση για ξυλεία ή καυσόξυλα, καθώς και η ανεξέλεγκτη εξόρυξη, συμβάλλουν στη διατάραξη της εύθραυστης ισορροπίας αυτών των οικοσυστημάτων.
Όταν τα δέντρα και οι θάμνοι, τα οποία συγκρατούν το έδαφος και προστατεύουν από τη διάβρωση, εξαφανίζονται, η γη καθίσταται ευάλωτη. Η διάβρωση από τον άνεμο και το νερό επιταχύνει την απώλεια της επιφανειακής στρώσης του εδάφους, αφήνοντας πίσω ένα άγονο μείγμα σκόνης και άμμου. Αυτός ο συνδυασμός παραγόντων μετατρέπει τη γόνιμη γη σε έρημο.
Επιπτώσεις
Η απερήμωση αποτελεί φαινόμενο παγκόσμιας εμβέλειας, με σοβαρές επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα, την περιβαλλοντική ασφάλεια, την εξάλειψη της φτώχειας, τη σταθερότητα των κοινωνιών και τη γενικότερη προοπτική της βιώσιμης ανάπτυξης.
Οι ξηρές περιοχές του πλανήτη είναι εξ ορισμού εύθραυστες. Καθώς υποβαθμίζονται περαιτέρω, οι επιπτώσεις στους ανθρώπους, στα ζώα και στο φυσικό περιβάλλον καθίστανται καταστροφικές. Υπολογίζεται ότι περίπου πενήντα εκατομμύρια άνθρωποι ενδέχεται να εκτοπιστούν μέσα στην επόμενη δεκαετία λόγω της ερημοποίησης.
Το φαινόμενο, ωστόσο, δεν είναι νέο. Στην ανθρώπινη ιστορία, η υποβάθμιση της γης έχει διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο, συμβάλλοντας στην πτώση μεγάλων αυτοκρατοριών και τον εκτοπισμό πληθυσμών. Αυτό που αλλάζει σήμερα είναι ο ρυθμός, καθώς η απώλεια καλλιεργήσιμης γης εκτιμάται ότι συντελείται με ταχύτητα 30 ως 35 φορές μεγαλύτερη από τον ιστορικό μέσο όρο.
Περίπου δύο δισεκατομμύρια άνθρωποι εξαρτώνται άμεσα από τα οικοσυστήματα των ξηρών περιοχών, με το 90% εξ αυτών να ζει σε αναπτυσσόμενες χώρες. Σε πολλές από αυτές, η πληθυσμιακή πίεση οδηγεί στην εντατική εκμετάλλευση των οριακά παραγωγικών εκτάσεων (υπερβόσκηση, εξάντληση του εδάφους, υπεράντληση υπόγειων υδάτων), διαμορφώνοντας ένα φαύλο κύκλο εξαθλίωσης και περιβαλλοντικής κατάρρευσης.
Προτεινόμενα μέτρα
Μέσα από μια συντονισμένη προσέγγιση, μπορούν να εφαρμοστούν δράσεις που μετριάζουν ή αντιστρέφουν το φαινόμενο, όπως:
- Αναδάσωση και φυσική αναγέννηση δέντρων
- Βελτιωμένη διαχείριση του νερού (αποθήκευση βρόχινου νερού, επαναχρησιμοποίηση καθαρισμένων υδάτων, αφαλάτωση, ακόμα και χρήση θαλασσινού νερού για ανθεκτικά φυτά)
- Σταθεροποίηση του εδάφους με τη χρήση αμμοφραγμάτων, ανεμοφρακτών και φυτοφραγμών
- Εμπλουτισμός του εδάφους με εντατική φύτευση και τεχνικές εδαφοβελτίωσης
- Εφαρμογή της μεθόδου Farmer Managed Natural Regeneration (FMNR) με επιλεκτικό κλάδεμα αυτοφυών βλαστών, που ενισχύει την αναγέννηση των δέντρων· το υπόλειμμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως επίστρωση, βελτιώνοντας τη συγκράτηση νερού και περιορίζοντας την εξάτμιση.
Διεθνές πλαίσιο
Η απερήμωση, η απώλεια βιοποικιλότητας και η κλιματική αλλαγή αναγνωρίστηκαν ως οι τρεις μείζονες απειλές για τη βιωσιμότητα του πλανήτη κατά τη Διάσκεψη του Ρίο για τη Γη, το 1992. Δύο χρόνια αργότερα, το 1994, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών καθιέρωσε επισήμως τη Σύμβαση για την Καταπολέμηση της Απερήμωσης (UNCCD), η οποία αποτελεί τη μοναδική νομικά δεσμευτική διεθνή συμφωνία που συνδέει το περιβάλλον με την ανάπτυξη μέσα από τη βιώσιμη διαχείριση της γης. Παράλληλα, ανακήρυξε την 17η Ιουνίου ως Παγκόσμια Ημέρα Κατά της Ερημοποίησης και της Ξηρασίας, με την απόφαση A/RES/49/115.
Αργότερα, το 2007, η Γενική Συνέλευση ανακήρυξε την περίοδο 2010-2020 ως Δεκαετία των Ηνωμένων Εθνών για τις Ερήμους και την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης, με στόχο την κινητοποίηση παγκόσμιας δράσης, υπό την ηγεσία της UNCCD.
Οι 197 συμβαλλόμενοι της Σύμβασης, εκ των οποίων οι 169 πλήττονται άμεσα από την απερήμωση, συνεργάζονται για την αποκατάσταση της παραγωγικότητας της γης και του εδάφους, την άμβλυνση των επιπτώσεων της ξηρασίας και τη θωράκιση ορισμένων εκ των πιο ευάλωτων οικοσυστημάτων και κοινοτήτων του πλανήτη.
Από το 2017, η UNCCD και οι εταίροι της έχουν υποστηρίξει περίπου 70 χώρες που πλήττονται από ξηρασία ώστε να αναπτύξουν εθνικά σχέδια δράσης για την πρόληψη και τη διαχείριση τέτοιων καταστροφών.
Γνωρίζατε ότι…
- Κάθε δευτερόλεπτο, χάνεται έκταση εύφορης γης ίση με τέσσερα γήπεδα ποδοσφαίρου;
- Κάθε ένα δολάριο που επενδύεται στην αποκατάσταση της γης μπορεί να αποδώσει ως και τριάντα δολάρια;
- Στις περισσότερες χώρες που πλήττονται από ερημοποίηση, η γεωργία αποτελεί βασικό πυλώνα της οικονομίας;
- Η γεωργία διατήρησης μπορεί να μειώσει την ανάγκη για νερό που προορίζεται για καλλιέργειες ως και κατά 30% σε περιόδους ξηρασίας;
