Η έκρηξη στη μπισκοτοβιομηχανία ΒΙΟΛΑΝΤΑ στα Τρίκαλα, τα ξημερώματα της 26ης Ιανουαρίου, που κόστισε τη ζωή σε πέντε εργαζόμενες, δεν είναι απλώς ένα ακόμη τραγικό συμβάν στη μακριά λίστα των εργατικών ατυχημάτων στην Ελλάδα. Είναι ένας καθρέφτης. Και ό,τι αντανακλά δεν είναι καθόλου κολακευτικό για το πώς αντιλαμβανόμαστε –ή προσποιούμαστε ότι αντιλαμβανόμαστε– την αξία της ανθρώπινης ζωής μέσα στον χώρο εργασίας, ειδικά σε μια εποχή όπου το ESG προβάλλεται ως νέο ηθικό και στρατηγικό ευαγγέλιο του επιχειρείν.
Όταν το ESG συναντά την πραγματικότητα του εργοστασίου
Τα τελευταία χρόνια, το ESG (Environmental, Social & Governance) έχει περάσει από τα περιθώρια των εκθέσεων βιωσιμότητας στον πυρήνα της εταιρικής στρατηγικής. Επενδυτές, καταναλωτές και θεσμοί δεν αρκούνται πλέον σε οικονομικά μεγέθη, ζητούν αποδείξεις κοινωνικής υπευθυνότητας και χρηστής διακυβέρνησης. Στον πυλώνα “Social”, η υγεία και η ασφάλεια των εργαζομένων αποτελούν τον πιο απτό και αδιαπραγμάτευτο δείκτη.
Κι όμως, την ίδια στιγμή που οι επιχειρήσεις μιλούν για «φροντίδα του ανθρώπινου κεφαλαίου», οι αριθμοί των εργατικών ατυχημάτων στη χώρα αυξάνονται. Το χάσμα ανάμεσα στη ρητορική και την καθημερινή πρακτική είναι εκκωφαντικό. Το δυστύχημα στη ΒΙΟΛΑΝΤΑ έρχεται να υπενθυμίσει με τον πιο βίαιο τρόπο ότι τα ESG κριτήρια και στρατηγικές δεν κρίνονται σε παρουσιάσεις PowerPoint, αλλά στο πεδίο του εργοστασίου, δίπλα στα μηχανήματα, στις αποθήκες πρώτων υλών, στις βάρδιες της νύχτας.
Εργατικά ατυχήματα: οι αριθμοί και το χάσμα της καταγραφής
Το τραγικό δυστύχημα στη μπισκοτοβιομηχανία ΒΙΟΛΑΝΤΑ στα Τρίκαλα επαναφέρει με οδυνηρό τρόπο στο προσκήνιο το ζήτημα της εργασιακής ασφάλειας και, κυρίως, το ερώτημα: πόσο αξιόπιστα μετράμε τελικά τις ανθρώπινες απώλειες στους χώρους εργασίας; Τα επίσημα στοιχεία της Ανεξάρτητης Αρχής Επιθεώρησης Εργασίας αποτυπώνουν μια σχετικά σταθερή εικόνα τα τελευταία χρόνια: 46 θανατηφόρα εργατικά ατυχήματα το 2021 και το 2022, 47 το 2023, 48 το 2024, ενώ για το 2025 καταγράφονται έως σήμερα 42 επιβεβαιωμένα περιστατικά, με πέντε ακόμη να βρίσκονται υπό διερεύνηση. Τα στοιχεία αυτά βασίζονται στη μεθοδολογία ESAW της Eurostat και αφορούν αποκλειστικά ατυχήματα μισθωτών που εμπίπτουν στον στενό νομικό ορισμό του εργατικού ατυχήματος.
Ωστόσο, μια παράλληλη και ανεξάρτητη καταγραφή της Ομοσπονδίας Συλλόγων Εργαζομένων Τεχνικών Επιχειρήσεων Ελλάδας (ΟΣΕΤΕΕ) σκιαγραφεί μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Σύμφωνα με την ετήσια έρευνα της Ομοσπονδίας, το 2025 καταγράφεται θλιβερό ρεκόρ τριετίας με τουλάχιστον 201 νεκρούς εργαζόμενους και περισσότερους από 300 σοβαρά τραυματίες, αριθμοί σχεδόν τετραπλάσιοι από εκείνους των επίσημων στατιστικών. Η απόκλιση, όπως επισημαίνει η ΟΣΕΤΕΕ, οφείλεται σε δομικούς περιορισμούς της επίσημης καταγραφής, η οποία εξαιρεί εργολαβικούς εργαζόμενους, αυτοαπασχολούμενους, ανασφάλιστους, καθώς και περιστατικά που δηλώνονται ως τροχαία ή παραμένουν πλήρως αδήλωτα.
Η εικόνα αυτή δεν αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα, αλλά εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό και διεθνές πλαίσιο. Σύμφωνα με τη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας (ILO), κάθε χρόνο καταγράφονται παγκοσμίως περίπου 2,3 εκατομμύρια θάνατοι από εργατικά ατυχήματα και επαγγελματικές ασθένειες, ενώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση η Eurostat καταγράφει περίπου 3.000 έως 4.000 θανατηφόρα εργατικά ατυχήματα ετησίως. Υπό αυτό το πρίσμα, η ελληνική «καλή εικόνα» που αποτυπώνεται στα επίσημα στατιστικά δεν μπορεί να αξιολογηθεί αποκομμένα από το ζήτημα της υποκαταγραφής, το οποίο, σύμφωνα με ευρωπαϊκούς οργανισμούς όπως η EUROGIP, ενδέχεται να φτάνει ακόμη και το 90%.
Οι αριθμοί, τελικά, δεν λένε όλοι την ίδια ιστορία. Και αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα: σε ένα πεδίο τόσο κρίσιμο όσο η ανθρώπινη ζωή, η απόσταση ανάμεσα στις επίσημες στατιστικές και τις ανεξάρτητες καταγραφές δεν είναι απλώς μεθοδολογική. Είναι βαθιά πολιτική, κοινωνική και ηθική.
Το γράμμα του νόμου και το όριο της ευθύνης
Το θεσμικό πλαίσιο είναι σαφές. Ο Κώδικας Εργατικού Δικαίου προβλέπει αποζημιώσεις, κάλυψη εξόδων και οικονομική στήριξη των οικογενειών. Η ανακοίνωση της ΒΙΟΛΑΝΤΑ για επιπλέον παροχές –μηνιαία ενίσχυση, στήριξη παιδιών, ψυχολογική υποστήριξη– κινείται πέρα από τις ελάχιστες νομικές υποχρεώσεις και αναμφίβολα ανακουφίζει τις οικογένειες.
Όμως εδώ βρίσκεται και το κρίσιμο ερώτημα: μπορεί η μεταγενέστερη φροντίδα να αντισταθμίσει την προγενέστερη αποτυχία της πρόληψης; Στο πλαίσιο του ESG, η απάντηση είναι ξεκάθαρη. Η κοινωνική υπευθυνότητα δεν μετριέται μόνο στο πώς αντιδράς μετά την τραγωδία, αλλά κυρίως στο αν έχεις κάνει ό,τι περνά από το χέρι σου για να μη συμβεί.
Η ασφάλεια ως κουλτούρα και όχι ως τυπική συμμόρφωση
Σε κλάδους όπως η βιομηχανία τροφίμων, όπου συνυπάρχουν βαριά μηχανήματα, εύφλεκτα υλικά και σύνθετες γραμμές παραγωγής, η εργασιακή ασφάλεια δεν μπορεί να είναι ένα εγχειρίδιο στο συρτάρι. Απαιτεί συνεχή εκπαίδευση, ρεαλιστικές ασκήσεις εκκένωσης, επικαιροποιημένες μελέτες επαγγελματικού κινδύνου και, κυρίως, ενεργή συμμετοχή της διοίκησης.
Η κουλτούρα ασφάλειας χτίζεται όταν ο εργαζόμενος νιώθει ότι μπορεί να μιλήσει, να επισημάνει κινδύνους, να αρνηθεί επισφαλείς πρακτικές χωρίς φόβο. Όταν η πρόληψη δεν αντιμετωπίζεται ως κόστος, αλλά ως επένδυση. Σε όρους ESG, αυτή η κουλτούρα μεταφράζεται σε μετρήσιμα αποτελέσματα, χαμηλότερα ατυχήματα, μεγαλύτερη εμπιστοσύνη και πραγματική κοινωνική αξία.
Τι μας «διδάσκει» ο πυλώνας Social του ESG
Όπως επισημαίνουν ειδικοί της βιωσιμότητας, το Health & Safety καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του κοινωνικού πυλώνα στις ESG αναφορές. Πολιτικές, διαδικασίες και μετρήσεις υπάρχουν σχεδόν παντού στα χαρτιά. Το ζητούμενο είναι η εφαρμογή τους. Το δυστύχημα στα Τρίκαλα λειτουργεί ως καμπανάκι: τα ESG δεν είναι πιστοποιητικό καλών προθέσεων, αλλά καθημερινή άσκηση ευθύνης.
Η πανελλαδική απεργία στον κλάδο τροφίμων και ποτών στις 3 Φεβρουαρίου δείχνει ότι η κοινωνία της εργασίας δεν είναι διατεθειμένη να αποδεχθεί άλλο την κανονικοποίηση του κινδύνου. Αν κάτι πρέπει να προκύψει από αυτή την τραγωδία, είναι μια ειλικρινής επανεξέταση του τι σημαίνει «βιώσιμη ανάπτυξη» όταν οι άνθρωποι δεν επιστρέφουν σπίτι τους από τη δουλειά.
Γιατί, τελικά, χωρίς ασφάλεια, το ESG μένει ένα ακρωνύμιο. Και η βιωσιμότητα, μια λέξη κενή περιεχομένου.
