syrian_refugees-612x382

Πρόσφυγες, παιδιά, επιγενετική και ψυχική νόσος

Μαρίνος Σωτηρόπουλος

Κάποιοι το βλέπουν στις γειτονιές τους, όλοι το βλέπουμε στην τηλεόραση. Οικογένειες από τη Συρία, με παρελθόν και όνειρα εκεί, αποφασίζουν ότι είναι καλύτερο να φύγουν ένα βράδυ από την πατρίδα τους, να βάλουν τα υπάρχοντά τους σε μία τσάντα, να πληρώσουν το διακινητή και να βρεθούν, με λίγη τύχη, στην Ευρώπη. Όταν στεγνώσουν από το νερό της θάλασσας, θα πάρουν το δρόμο για τα σύνορα. Όταν τους αφήσουν να περάσουν, θα πάρουν το δρόμο για τις πόλεις της Ευρώπης. Και εκεί, με αρκετή τύχη, θα στήσουν πάλι το σπίτι τους, δίχως βόμβες να τους ξυπνούν τη νύχτα.

1719718

Εμείς που δεν “έχουμε ζήσει πόλεμο”, όπως μας λένε οι παππούδες μας, δε μπορούμε ούτε λίγο να φανταστούμε πώς είναι να τρέχεις, να φοβάσαι, να κρύβεσαι, να εγκαταλείπεις και να ξεκινάς από την αρχή. Κάτι άλλο που δε μπορούμε να φανταστούμε, όμως, είναι η θέση όλων εκείνων των μικρών παιδιών που βρίσκονται στο τρέξιμο, στους καταυλισμούς, στα ναυάγια, στο νερό. Δεν χρειάζεται πολλή επιστήμη για να καταλάβεις πως αυτή η εμπειρία μπορεί να τα χτυπήσει, να τα βλάψει, να τα στοιχειώσει.

Η επιστήμη βέβαια το έχει ερευνήσει και έχει αποδείξει: η τραυματική προσφυγική εμπειρία των παιδιών προδιαθέτει σε εμφάνιση σοβαρών ψυχικών επιπλοκών στην ενήλικη ζωή. Αν περάσεις από αυτό το στρεσογόνο μαρτύριο στα 2, στα 3, στα 5 σου χρόνια, βρίσκεσαι μια ζωή εκτεθειμένος στον κίνδυνο να αρρωστήσεις ψυχικά. Ο κρίκος που τα συνδέει αυτά είναι μία από τις τελευταίες εξελίξεις στη βιοϊατρική έρευνα και λέγεται επιγενετική.

Τι είναι λοιπόν η επιγενετική; Όλοι ξέρουμε τη γενετική: τα γονίδιά μας, το DNA μας, αυτά που μας κληροδοτούν οι γονείς μας και καθορίζουν τα χαρακτηριστικά μας, τη συμπεριφορά μας. Σε όλη μας τη ζωή, τα γονίδια δεν αλλάζουν. Πάνω όμως, από τη “γενετική”, βρίσκεται η “επι-γενετική”. Δηλαδή, τα σταθερά και απαράλλαχτα γονίδιά μας δέχονται μία “λογοκρισία” από μοριακές τροποποιήσεις που τα προκαλούν να εκφραστούν ή να σιωπήσουν. Οι επιγενετικές αλλαγές (που εν τέλει επηρεάζουν τα χαρακτηριστικά και τη συμπεριφορά μας, αφού καθοδηγούν ποια γονίδια θα εκδηλωθούν και ποια θα κρυφτούν) γίνονται σε όλη τη ζωή και αλλάζουν ανάλογα με τις καταστάσεις που συναντάμε.

1463949a526237c1b4c280905989d825_L

Το πολύ σημαντικό εδώ είναι ότι οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας, εκεί που διαμορφώνεται το άτομο, προκαλούν επιγενετικές αλλαγές οι οποίες παραμένουν μόνιμα, για όλη τη ζωή. Επομένως, η προσφυγική εμπειρία σε τόσο μικρή ηλικία δε μπορεί να αλλάξει τα γονίδια, αλλά αλλάζει την επιγενετική, και μάλιστα μόνιμα.

Η παγκόσμια ιατρική βιβλιογραφία των τελευταίων χρόνων συσχετίζει τις επιγενετικές αλλαγές που προκαλούνται από τραύμα της παιδικής ηλικίας με κίνδυνο ψυχικής νόσου στην ενήλικη ζωή. Σε πειράματα όπου το μικρό ποντίκι-πειραματόζωο δέχεται στρες, αποχωρίζεται από τη μητέρα του, βρίσκεται σε ξένο περιβάλλον ή δέχεται βία, προκαλούνται μόνιμες επιγενετικές αλλαγές σε γονίδια που επηρεάζουν τον εγκέφαλο. Άλλες έρευνες (μελέτες σε ανθρώπους που υπέστησαν στρες στην παιδική ηλικία) δείχνουν ότι με αυτές τις τραυματικές εμπειρίες, αλλάζει η επιγενετική συγκεκριμένων γονιδίων, με αποτέλεσμα το άτομο, όταν ενηλικιωθεί να μη μπορεί να ανταποκριθεί καλά στο στρες, να κινδυνεύει να εμφανίσει κατάθλιψη, σύνδρομο ελλειμματικής προσοχής-υπερικινητικότητας, σχιζοφρένεια ή βουλιμία.

Άρα, οι μελέτες δείχνουν ότι τα παιδιά που ζουν για μικρό ή μεγάλο διάστημα υπό συνθήκες προσφυγιάς, δεχόμενα επιβλαβή ερεθίσματα τόσο κατά τη διάρκεια της μετακίνησης, όσο και μετά την εγκατάσταση, βρίσκονται σε κίνδυνο εμφάνισης άγχους, κατάθλιψης και άλλων ψυχικών διαταραχών σε οποιαδήποτε στιγμή της ζωής τους.

2

Η λύση λοιπόν ποια είναι; Πρώτον, οι επιστήμονες να συνεχίσουν να εξερευνούν τους μηχανισμούς, και δεύτερον -και βασικότερο- η αναπόφευκτη αυτή εμπειρία της μετεγκατάστασης να γίνει όσο το δυνατόν ομαλότερη, κυρίως για τα παιδιά. Κάτι που, δυστυχώς, δεν προβλέπεται εύκολο με τις παρούσες συνθήκες: σύνορα κλείνουν, καράβια απαγορεύουν την είσοδο σε πρόσφυγες, καταυλισμοί γεμίζουν, βάρκες συνεχίζουν να βυθίζονται.

Σημείωση: Το άρθρο παρουσιάζει τα αποτελέματα συστηματικής ανασκόπησης της ιατρικής βιβλιογραφίας που έκανα στο πλαίσιο του μαθήματος “Γενική Επιδημιολογία και Μεθοδολογία Έρευνας” της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, με επιβλέπουσα την Καθηγήτρια Ελένη Πετρίδου. Ο τίτλος της ανασκόπησης ήταν “Προσφυγική εμπειρία στην παιδική ηλικία και κίνδυνος εμφάνισης ψυχικών διαταραχών στην ενήλικη ζωή: ο ρόλος της επιγενετικής”. Ελπίζω να κατάφερα να εξηγήσω την υπόθεση και τα αποτελέσματα με τρόπο κατανοητό και σαφή.

Πηγές εικόνων: www.zougla.grrefugeesgr.wordpress.comwww.apisteuta.comkinisienergoipolites.blogspot.com

Μαρίνος Σωτηρόπουλος
Μαρίνος Σωτηρόπουλος

Μεγάλωσε και μένει στην Αθήνα, όπου σπουδάζει Ιατρική. Ασχολείται με τις νευροεπιστήμες, τη jazz μουσική, τη συλλογή του με παλιά τηλέφωνα και μία περίεργη έννοια που ονομάζει “ποιότητα” και περιλαμβάνει ό,τι του αρέσει κατά καιρούς. Ενθουσιάζεται με τους ανθρώπους που επιλέγουν να πρωταγωνιστούν στη ζωή τους. Πιστεύει στο καλό ντύσιμο, γιατί κάθε μέρα συναντάμε τη μοίρα μας, και πρέπει να το κάνουμε ευπρεπώς.

clipboard04-2-thumb-large
6627380629_c8fdf19317_b-1024x680

Κάντε ένα σχόλιο: