97329-218005

Σύγχρονη τέχνη: Σιγκαπούρη, Αθήνα και το “σίριαλ” του ΕΜΣΤ

Μαρίνος Σωτηρόπουλος

Ίσως λόγω του ατελείωτου πλούτου τους σε αρχαία κληρονομιά, η Αθήνα και η Ρώμη ήταν από τις τελευταίες πρωτεύουσες που είχαν μείνει χωρίς Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Στη Ρώμη, το κενό έχει καλυφθεί από καιρό. Στην Αθήνα, αυτή η ιστορία είναι το αγαπημένο σίριαλ των δημοσιογράφων του πολιτιστικού από το 2000. 

Τι με έπιασε με όλα αυτά; Πρόσφατα επισκέφθηκα το ArtScience Museum της Σιγκαπούρης, και αναπόφευκτα έκανα τον παραλληλισμό. Πάμε να δούμε τη σύνοψη του σίριαλ, όμως. Όπως θα έλεγε ένας κριτικός κινηματογράφου, ένα ατμοσφαιρικό δράμα με φόντο τη σύγχρονη τέχνη, σκάνδαλα, συλλογές σε κούτες, λευκά γραφεία και ερειπωμένα κτήρια της Αθήνας.

Και εγένετο ΕΜΣΤ

Το 2000, λοιπόν, ιδρύθηκε το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, εποπτευόμενο από το Υπουργείο Πολιτισμού, με εμπνεύστρια, ψυχή και διευθύντρια την Άννα Καφέτση. Μία κυρία με γκρίζα μακριά μαλλιά, ήρεμη αύρα διανοούμενης, οργανική θέση επιμελήτριας στην Εθνική Πινακοθήκη, ένα αναπηρικό αμαξίδιο που περιγράφει ως απελευθέρωση και όχι καθήλωση, δυναμισμό, τελειομανία και, ορισμένες φορές, δύσκολο και απαιτητικό χαρακτήρα, όπως έχει ακουστεί.

Το Μουσείο ιδρύθηκε στο χαρτί, αλλά ήταν άστεγο. Η Άννα Καφέτση λέει: “Έκανα σχεδόν κατάληψη για να εξασφαλίσω μια έδρα στο νεοσύστατο ΕΜΣΤ και να ξεκινήσω τη λειτουργία του με έναν εκθεσιακό χώρο και δύο γραφεία. Ήταν μια αισθητική νησίδα τάξης μέσα στο ερειπωμένο κτήριο και μια τολμηρή πράξη ουσιαστικής εξωστρέφειας που δικαιώθηκε”. Μιλάει, βέβαια, για το πρώην εργοστάσιο Φιξ στη Συγγρού, ένα από τα πρώτα αρχιτεκτονήματα του σπουδαίου Τάκη Ζενέτου, το οποίο είχε επιλέξει για έδρα του πρώτου μουσείου σύγχρονης τέχνης της Αθήνας. 

Παρελθόν

Η Άννα Καφέτση, αργά και χωρίς πολλά μέσα, με δωρεές και αγορές, κατάφερε να συγκροτήσει στο ΕΜΣΤ μία αξιόλογη συλλογή μοντέρνας τέχνης. 

Έργο του Γ. Κουνέλλη στη συλλογή του ΕΜΣΤ

Έργο του Γ. Κουνέλλη στη συλλογή του ΕΜΣΤ

Όταν το κτήριο έκλεισε για να διαμορφωθεί ολόκληρο σε ένα σύγχρονο μουσείο, το ΕΜΣΤ φιλοξενήθηκε για λίγο στο Μέγαρο Μουσικής και, μετά, στο Ωδείο Αθηνών, στις λευκές αίθουσες του οποίου έστησε την έκθεσή του και το επισκέπτονταν για χρόνια σχολεία και λίγοι επισκέπτες. Ομολογώ ότι, αν και το έβλεπα περνώντας, δεν το επισκέφθηκα ποτέ όσο ήταν ανοιχτό. Παράλληλα, έκανε δράσεις σε σχολεία, φυλακές, θεραπευτήρια και κέντρα απεξάρτησης και, κυρίως, ετοίμαζε το νέο, μεγάλο του σπίτι στο Φιξ. Το κτήριο που θα του επέτρεπε να γίνει θεσμός και έμβλημα της πρωτεύουσας, και να μπει, μέσω συνεργασιών και διεθνών προγραμμάτων, στην παρέα των εκλεκτών Μουσείων Σύγχρονης Τέχνης του κόσμου. 

Πάνω σε όλα τα προβλήματα που φαντάζεστε, δηλαδή αυτά που προκύπτουν όταν προσπαθεί ένας δημόσιος οργανισμός να αποκτήσει, να ανακαινίσει, να στήσει, να χρηματοδοτήσει, να αδειοδοτήσει, να στελεχώσει και να λειτουργήσει το σπίτι του, προστέθηκε ήδη από τα πρώτα χρόνια άλλο ένα. Η Άννα Καφέτση και το Διοικητικό Συμβούλιο βρίσκονταν σε κόντρα. Για τη λήψη των αποφάσεων και την εξουσία. “Το ΔΣ είναι πάνω από τη Διευθύντρια”, ή “πρέπει η Διευθύντρια να έχει ελευθερία κινήσεων;” “Είναι σκάνδαλο που το Βιβλίο Έργων είναι γραμμένο με μολύβι” ή “δεν επιτρέπεται να συνεδριάζει το ΔΣ εν αγνοία της Διευθύντριας;” 

Και, το 2014, ενώ το άνοιγμα του ΕΜΣΤ στο Φιξ έμπαινε στην τελική ευθεία, τα πράγματα κόλλησαν. Το ΔΣ δεν προχωρούσε στην έγκριση των απαραίτητων επιστημονικών μελετών που είχε γράψει η Άννα Καφέτση: τη μουσειολογική μελέτη, δηλαδή τον σχεδιασμό και τα έργα της μόνιμης συλλογής, και τη μουσειογραφική μελέτη, δηλαδή το στήσιμο και τον τρόπο παρουσίασης των έργων. Η Καφέτση απαιτούσε να έχει την ευχέρεια να λαμβάνει τις αποφάσεις χωρίς να την μπλοκάρει το ΔΣ, και τότε το Υπουργείο Πολιτισμού αποφασίζει ότι δεν πάει άλλο και κάτι πρέπει να γίνει για να ανοίξει το Μουσείο. Αποφασίζει να διώξει την Άννα Καφέτση από το ΕΜΣΤ, αφού η τελευταία δε δέχεται να παραιτηθεί.

Η τέως διευθύντρια του ΕΜΣΤ, Άννα Καφέτση, στην ταράτσα του Φιξ

Η τέως διευθύντρια του ΕΜΣΤ, Άννα Καφέτση, στην ταράτσα του Φιξ

Γίνεται χαμός: ερωτήσεις στη Βουλή, άρθρα στις εφημερίδες και το Διαδίκτυο, επιστολές Ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών, που λένε ότι η Καφέτση είναι η ψυχή του ΕΜΣΤ. Δεν αλλάζει κάτι όμως. Η Καφέτση πρέπει να γυρίσει στην παλιά της θέση, στην Εθνική Πινακοθήκη, και στο κατάλευκο γραφείο της κάθεται μία άλλη γυναίκα, με την mission impossible να ανοίξει άμεσα το ΕΜΣΤ, χωρίς να γνωρίζει τις λεπτομέρειες της 15ετούς προετοιμασίας της προκατόχου της. 

Το παρόν

Η νέα διευθύντρια του ΕΜΣΤ είναι η Κατερίνα Κοσκινά, πρόεδρος του ΔΣ του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη, διευθύντρια της Μπιενάλε της πόλης, και καλλιτεχνική διευθύντρια του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστόπουλου για πολλά χρόνια. Όπως και η προκάτοχός της, είναι μορφωμένη, δυναμική και έμπειρη.

Οι διαδικασίες για το άνοιγμα έχουν προχωρήσει αρκετά, το κτήριο έχει σχεδόν παραδοθεί, τα γραφεία της Διοίκησης λειτουργούν πλέον εκεί. Έχει ανοίξει κάποιες μέρες για Συνεντεύξεις Τύπου, αλλά παραμένει άδειο και σκοτεινό. Για να βρεθούν τα χρήματα, πρέπει να γίνει ξανά αίτηση στο Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος για την απαραίτητη δωρεά, που πάει να χαθεί. Ακόμα, διαπίστωσα ότι και η ιστοσελίδα του ΕΜΣΤ είναι εμφανώς προβληματική. 

97329-218008

Για να μην ξεχαστεί το Μουσείο και να αρχίσει να μπαίνει στη ζωή των Αθηναίων, ξεκίνησε μια μικρή γνωριμία μαζί τους, με τα “Προλεγόμενα”. Στη μαγευτική ταράτσα του 4ου ορόφου, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Μουσείων, διοργανώθηκε μια παράσταση του Ελβετού χορογράφου Ντενί Σαβαρί σε συνεργασία με το Ιδρυμα Fluxum της Ελβετίας και το Flux Laboratory, με την υποστήριξη της ελβετικής πρεσβείας, ειδικά προσαρμοσμένη για τον χώρο του μουσείου. Συμμετείχε η χορογράφος Μαρκέλλα Μανωλιάδη και Έλληνες χορευτές. Ακόμη, τον Ιούνιο δόθηκε συναυλία με την ορχήστρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, την Ευρωπαϊκή Ημέρα Μουσικής.

Μέσα σε όλα, υπάρχει και δικαστική διαμάχη. Οι δύο πρωταγωνίστριες, Κ. Κοσκινά και Α. Καφέτση, έχουν προσφύγει στο Συμβούλιο της Επικρατείας. Η Καφέτση θεωρεί πως παρανόμως παύθηκε, και πως γι’ αυτό ευθύνεται το ΔΣ, ενώ η Κοσκινά υποστηρίζει πως πρέπει να παραμείνει για 4 χρόνια και όχι για λίγους μήνες. Τελικά η θητεία της θα κρατήσει αρκετά ώστε να μπορέσει να κάνει τη δουλειά της, και μετά θα γίνει διεθνής διαγωνισμός για τη θέση του διευθυντή.

Το μέλλον

Ευτυχώς η Κοσκινά συνεχίζει στη θέση της, και προσπαθεί με την ομάδα της να ρυθμίσει τις λεπτομέρειες. Το φθινόπωρο θα ανοίξουν οι περιοδικές εκθέσεις, αλλά δε θα γίνουν ακόμα τα εγκαίνια της μόνιμης συλλογής και, κατ’ επέκταση, ολόκληρου του Μουσείου. 

9D3C130E058DD39D7459A7FECAC4A718

Τα “Προλεγόμενα” θα συνεχιστούν, με “Το ΕΜΣΤ στον κόσμο”, την πρώτη περιοδική έκθεση. Έτσι, από τον ερχόμενο Οκτώβριο μέχρι τον Ιανουάριο 2017, θα δούμε έργα του ΕΜΣΤ να συνομιλούν με έργα από το Φλαμανδικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Αμβέρσας του Βελγίου: οι θεματικές θα αποτελούνται από ένα έργο Έλληνα, ένα έργο Βέλγου και ένα έργο διεθνούς καλλιτέχνη από τη συλλογή του μουσείου. Μετά, τον Απρίλιο 2017, η έκθεση θα μετακομίσει στο Βέλγιο.

Παράλληλα, το ΕΜΣΤ θα συμμετάσχει στις Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς (23-25/9/2016) στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και θα διοργανώσει μία παράσταση της χορεύτριας Τρίσα Μπραουν σε συνεργασία με τη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών του Ιδρύματος Ωνάση (1-2 Οκτωβρίου 2016). 

Μιλώντας στο Βήμα, η Κατερίνα Κοσκινά λέει: “Δε θέλω να αποκλειστεί καμία μορφή τέχνης, έρευνας ή εκπαιδευτικού προγράμματος. Προφανώς η βασική μας έγνοια είναι τα εικαστικά, όμως μας ενδιαφέρει και η μουσική, το θέατρο, ο κινηματογράφος και η περφόρμανς και ο χορός. […] Πρέπει να βρούμε τρόπους να έρχεται ο παππούς με το εγγόνι του και να περνάνε καλά και οι δυο με τα εκπαιδευτικά προγράμματα. Πρέπει να καλύψουμε την απόσταση ανάμεσα στη σύγχρονη τέχνη και στον απλό πολίτη, που νομίζει ότι χρειάζεται ειδικά σεμινάρια για να την καταλάβει.”

Η νέα Διευθύντρια, Κατερίνα Κοσκινά

Και αυτό είναι το μεγαλύτερο στοίχημα του Μουσείου: να φέρει τη σύγχρονη τέχνη στη συνείδηση των Αθηναίων. Να την επισκέπτονται όχι μόνο σχολεία, αλλά και απλοί πολίτες σε μια βόλτα του σαββατοκύριακου. Να σταματήσει να εκπλήσσεται ο θεατής όταν δει ότι τέχνη δε σημαίνει μόνο πίνακες αλλά και κινητά γλυπτά, προτζέκτορες, βίντεο, διαδραστικά έργα, ήχος, εικόνα και αισθήσεις. Να διαπιστώσει ότι μπορεί να απολαύσει την αισθητική αυτής της τέχνης, που του “μιλάει” χωρίς να είναι ειδικός. Αυτός είναι και ο ρόλος της τέχνης.

Αν όλα πάνε καλά, γίνουν τα εγκαίνια και μπορούμε πλέον να λέμε ότι η πόλη μας έχει ένα δυνατό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, έναν πόλο έλξης που θα παρακολουθούμε για να προλάβουμε ό,τι νέο έχει να μας προσφέρει, το σίριαλ του ΕΜΣΤ θα τελειώσει εκεί. Και θα τελειώσει καλά.

Και για να κλείσουν όλα τα ανοιχτά μέτωπα στο φινάλε, κάτι μεταξύ αρχαίας τραγωδίας και αμερικάνικης σειράς, να σας πω πως και η Άννα Καφέτση παίρνει μία άλλη καλή θέση στην πολιτιστική σκηνή της Αθήνας. Τώρα που άλλαξαν οι συσχετισμοί στο Μέγαρο Μουσικής, που έγινε δημόσιος οργανισμός, η Άννα Καφέτση αναλαμβάνει Υπεύθυνη Εικαστικών. 

Δηλώνει πως επεξεργάζεται μια εναλλακτική πρόταση, τολμηρή, που θα αξιοποιήσει κυρίως κρυφές, αθέατες δυνατότητες του Μεγάρου, για να αναδείξει την άλλη όψη και να τη συμπεριλάβει στην αναγνωρίσιμη ταυτότητά του. “Μέσα σ’ ένα τέτοιο πλαίσιο, οι διαφορετικές τέχνες, μουσική, εικαστικές και οπτικοακουστικές τέχνες, παραστατικές τέχνες, παύουν να είναι ανταγωνιστικές.”

Το ανάλογο

IMG_8701

Σιγκαπούρη: το κτήριο σαν λωτός ή σαν χέρι είναι το ArtScience Museum. Αριστερά του, το Marina Bay Sands.

Στη Σιγκαπούρη λοιπόν, όπου βρίσκομαι αυτό τον καιρό, υπάρχει το μοναδικό στον κόσμο ArtScience Museum. Έχει ως θέμα την τέχνη και την επιστήμη και στεγάζεται μέσα σε ένα αλλόκοτης αρχιτεκτονικής φιλόξενο λουλούδι λωτού δίπλα στο ποτάμι.

IMG_8632

Είναι επίσης μέρος του ιδιωτικού θερέτρου Marina Bay Sands (απλά για τον παραλληλισμό). Στο ArtScience Museum λοιπόν, φιλοξενούνται αυτές τις ημέρες οι εξής εκθέσεις:

1) Future World: Where Art Meets Science: κινητική τέχνη, ψηφιακά έργα, interactive 3D δημιουργίες. Ένα δωμάτιο-βροχή γρασιδιού και λουλουδιών. Ένα video-wall με τη θάλασσα και τον κόσμο μας να αλλάζει λόγω κλιματικής αλλαγής. Ένα μονοπάτι ανάμεσα σε LED κουρτίνες που δίνουν βροχή, έκρηξη, φυσικά φαινόμενα. Χρωματιστές μπάλες που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.

  1

IMG_8656
(Συνάντησα, χωρίς να το περιμένω, ό,τι διαβάζω αυτές τις μέρες στην “Εσωτερική Όραση” του καθηγητή νευροαισθητικής Semir Zeki. Kινητική και χρωματική τέχνη που διεγείρει επιλεκτικά τα κύτταρα του κέντρου της κίνησης ή του χρώματος του οπτικού φλοιού, και ο εγκέφαλος αποδίδει αισθητική αξία και βιώνει ενεργητικά την καλλιτεχνική εμπειρία. Άλλο ένα ενδιαφέρον πεδίο της σύγχρονης τέχνης)

2) Big Bang Data: Πόσα δεδομένα παράγουμε; Που αποθηκεύονται, ποιος τα μαθαίνει, τι εξυπηρετούν; Πώς άρχισε η καταγραφή και πώς εξελίσσεται; Τι υπάρχει στο DNA μας, στις κάμερες με face recognition, στην υγεία μας; Τι σημαίνει 1.000.000 φωτογραφίες την ημέρα στο Flickr; Οι καταγραφές της μητέρας της νοσηλευτικής, Florence Nightingale. Υδρόγειοι σφαίρες για το εμπόριο όπλων, τον πόλεμο, τους επιχειρηματικούς κολοσσούς και την ελευθερία του τύπου. Αυτοκόλλητα μέτρησης βιολογικών παραμέτρων. Καρέ ταινιών που σχηματίζουν νέα έργα τέχνης και αποτυπώνουν το χρώμα και την κίνηση στο έργο κάθε σκηνοθέτη.

IMG_8662

Τα καρέ της ταινίας δίνουν την συνολική εικόνα της κίνησης και του χρώματος του σκηνοθέτη

IMG_8664

 

IMG_8670

Περνώντας ανάμεσα από 1.000.000 φωτογραφίες την ημερα στο Flickr

 IMG_8669

3) Van Cleef & Arpels: The Art & Science of Gems: η επιστήμη των πετρωμάτων και των πολύτιμων λίθων μαζί με την εκλεπτυσμένη τέχνη του κοσμήματος και την ιστορία του θρυλικού οίκου Van Cleef & Arpels: τα πολυμορφικά zip necklaces, τα εργονομικά βραδινά τσαντάκια “minaudière”, στέμματα, ρολόγια, διακοσμητικά. Όλα σε ένα σκοτεινό χώρο με κρόσια να οριοθετούν τα στρογγυλά δωμάτια, μουσική και διαφανείς κολώνες με τα εκθέματα. 

3
IMG_8684

Περιμένουμε λοιπόν, μέσα στη χρονιά, να δούμε το ΕΜΣΤ ανοιχτό. Τα εγκαίνιά του θα είναι το πιο μεγάλο ξεφύσημα ανακούφισης που θα ακουστεί στην Αθήνα. Είναι κάτι που άργησε να γίνει. Παρ’ όλα αυτά, θέλουμε να το γνωρίσουμε από μέσα και ελπίζουμε να είμαστε περήφανοι που θα υπάρχει στην Αθήνα.

Η σχεδόν δεκαετής κατασκευή του κτηρίου στο Φιξ:

Συνέντευξη της Κ. Κοσκινά και ξενάγηση στο “κέλυφος” του Φιξ: 

Παλαιότερη συνέντευξη της προκατόχους της Α. Καφέτση στον ίδιο χώρο: 

Ένα μεγάλο κομμάτι του νέου μουσείου αφορά τα εκπαιδευτικά προγράμματα, την εκπαίδευση των μαθητών στη σύγχρονη τέχνη. Εδώ ένα ενδιαφέρον πρόγραμμα με τίτλο “Μικροί Ηχοεξερευνητές”: 

Μαρίνος Σωτηρόπουλος
Μαρίνος Σωτηρόπουλος

Μεγάλωσε και μένει στην Αθήνα, όπου σπουδάζει Ιατρική. Ασχολείται με τις νευροεπιστήμες, τη jazz μουσική, τη συλλογή του με παλιά τηλέφωνα και μία περίεργη έννοια που ονομάζει “ποιότητα” και περιλαμβάνει ό,τι του αρέσει κατά καιρούς. Ενθουσιάζεται με τους ανθρώπους που επιλέγουν να πρωταγωνιστούν στη ζωή τους. Πιστεύει στο καλό ντύσιμο, γιατί κάθε μέρα συναντάμε τη μοίρα μας, και πρέπει να το κάνουμε ευπρεπώς.

banner-chania

Κάντε ένα σχόλιο: